Trái Đất tự quay một vòng ba trăm sáu mươi độ trong khoảng hai mươi bốn giờ, nên cứ mười lăm độ kinh tuyến ứng với một giờ. Việt Nam nằm quanh kinh tuyến một trăm lẻ năm độ đông, dùng múi giờ đi trước giờ chuẩn quốc tế bảy tiếng. Luân Đôn vào mùa hè vặn đồng hồ sớm thêm một giờ, nên trong những tháng ấy hai nơi chỉ còn lệch sáu tiếng.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Ai có người thân ở nước ngoài chắc quen cảnh tính giờ trước khi gọi điện, và đôi khi ngạc nhiên vì con số lệch đổi theo mùa. Hôm nay mình kể múi giờ từ đâu ra, và vì sao nó lại có những chỗ kỳ quặc.
Trước khi có múi giờ, mỗi thành phố một giờ
Ngày xưa, mỗi nơi tính giờ theo Mặt Trời của chính mình. Giữa trưa là lúc Mặt Trời lên cao nhất. Vì Trái Đất quay, giữa trưa ở Huế đến sớm hơn giữa trưa ở Hà Nội vài phút, vì Huế nằm xa hơn về phía đông.
Khi người ta còn đi bằng ngựa, bằng thuyền, sự lệch vài phút ấy chẳng ảnh hưởng gì. Nhưng khi đường sắt ra đời ở thế kỷ mười chín, tàu chạy nhanh qua nhiều thành phố, mỗi ga một giờ riêng, lịch tàu trở thành một mớ hỗn độn.
Thế là các nước bắt đầu thống nhất giờ chung cho từng vùng rộng. Rồi tới cuối thế kỷ mười chín, nhiều nước đồng ý lấy kinh tuyến Greenwich làm gốc và chia thế giới thành các múi giờ.
Ý tưởng là chia Trái Đất thành hai mươi bốn múi, mỗi múi rộng mười lăm độ kinh tuyến, mỗi múi lệch nhau một giờ.
Việt Nam dùng múi giờ nào và vì sao?
Kinh tuyến một trăm lẻ năm độ đông, cách kinh tuyến gốc bảy lần mười lăm độ, là kinh tuyến giữa của múi giờ thứ bảy. Kinh tuyến này chạy qua gần Hà Nội. Vì vậy giờ Việt Nam được đặt sớm hơn giờ chuẩn quốc tế bảy tiếng.
Phần đất liền Việt Nam nằm trong khoảng từ hơn một trăm lẻ hai tới khoảng một trăm lẻ chín độ đông, gần như trọn trong múi này. Ở Móng Cái hay Nha Trang, Mặt Trời mọc sớm hơn ở Điện Biên một chút, nhưng cả nước vẫn dùng chung một giờ.
Việt Nam không dùng giờ mùa hè. Vì nằm gần xích đạo, độ dài ngày đêm giữa các mùa không chênh lệch nhiều như ở các nước vĩ độ cao, nên việc vặn đồng hồ không đem lại nhiều lợi ích.
Các nước láng giềng như Thái Lan, Lào, Campuchia cũng dùng cùng múi giờ với Việt Nam.
Giờ mùa hè: vì sao Luân Đôn lúc lệch bảy, lúc lệch sáu?
Ở các nước vĩ độ cao như Anh, mùa hè ngày rất dài, Mặt Trời mọc rất sớm. Nhiều nước ở đó vặn đồng hồ sớm lên một giờ vào mùa hè, để tận dụng ánh sáng buổi chiều, rồi vặn lại vào mùa thu. Đó gọi là giờ mùa hè.
Mùa đông, Luân Đôn dùng giờ chuẩn ở kinh tuyến gốc, Việt Nam đi trước bảy tiếng. Mùa hè, Luân Đôn vặn đồng hồ sớm lên một giờ, Việt Nam không vặn, nên chỉ còn đi trước sáu tiếng.
Ngày chuyển đổi do từng nước hoặc khu vực quy định, thường vào cuối tháng ba và cuối tháng mười ở châu Âu. Các nước ở Bắc Mỹ cũng có giờ mùa hè nhưng ngày chuyển khác châu Âu.
Vì vậy khi hẹn gọi điện, họp trực tuyến với người ở nước ngoài, nên hỏi lại giờ của họ ở thời điểm ấy, đừng chỉ nhớ một con số cố định.
Những múi giờ không theo quy tắc
Trên lý thuyết, múi giờ là những dải thẳng. Trên thực tế, ranh giới múi giờ uốn lượn theo biên giới các nước vì mỗi nước tự chọn giờ của mình.
Trung Quốc trải rộng qua nhiều múi giờ theo lý thuyết, nhưng cả nước dùng chung một giờ. Ở vùng cực tây, Mặt Trời có thể mọc rất muộn theo đồng hồ.
Ấn Độ dùng giờ lệch giờ chuẩn quốc tế năm tiếng rưỡi, không phải số giờ tròn. Một số nơi khác trên thế giới còn dùng múi lệch bốn mươi lăm phút.
Những lựa chọn này cho thấy múi giờ vừa là chuyện của Trái Đất quay, vừa là chuyện của con người quyết định.
Đường đổi ngày và cảm giác lệch giờ khi bay xa
Nếu cứ đi về phía đông, mỗi múi giờ lại cộng thêm một giờ, tới một lúc bạn sẽ cộng đủ hai mươi bốn giờ, tức một ngày. Để tránh nhầm lẫn, người ta quy ước một đường đổi ngày quốc tế, chạy gần theo kinh tuyến một trăm tám mươi độ giữa Thái Bình Dương.
Đi qua đường này từ tây sang đông, bạn lùi lại một ngày. Đi từ đông sang tây, bạn tiến lên một ngày. Đường này cũng uốn lượn để tránh cắt đôi một quốc gia nhỏ trên Thái Bình Dương.
Khi bay qua nhiều múi giờ, cơ thể vẫn theo nhịp ngày đêm cũ, nên bạn buồn ngủ giữa ban ngày và tỉnh táo giữa đêm. Hiện tượng này gọi nôm na là lệch múi giờ. Phơi nắng buổi sáng ở nơi mới, ăn ngủ theo giờ địa phương giúp cơ thể thích nghi nhanh hơn.
Lần tới có người thân ở xa, bạn thử tự tính giờ bên họ bằng kinh độ, rồi kiểm lại bằng điện thoại. Bạn sẽ thấy Trái Đất quay hiện ra rõ ràng trong từng cuộc gọi.
Câu hỏi thường gặp
Giờ Việt Nam là múi giờ thứ mấy?
Việt Nam dùng múi giờ đi trước giờ chuẩn quốc tế bảy tiếng, thường được gọi là múi giờ thứ bảy, với kinh tuyến giữa là một trăm lẻ năm độ đông.
Việt Nam có dùng giờ mùa hè không?
Không. Việt Nam nằm gần xích đạo, độ dài ngày đêm ít thay đổi theo mùa nên không áp dụng giờ mùa hè.
Vì sao mười lăm độ kinh tuyến là một giờ?
Vì Trái Đất tự quay ba trăm sáu mươi độ trong khoảng hai mươi bốn giờ. Chia ba trăm sáu mươi cho hai mươi bốn được mười lăm độ mỗi giờ.
Đường đổi ngày quốc tế nằm ở đâu?
Đường đổi ngày quốc tế nằm ở giữa Thái Bình Dương, gần kinh tuyến một trăm tám mươi độ, nhưng uốn lượn để không chia cắt các quốc gia và quần đảo.
Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh có cùng giờ không?
Có, cả nước dùng chung một giờ. Tuy vậy giờ Mặt Trời mọc và lặn ở hai thành phố khác nhau do khác vĩ độ và kinh độ.
