Việt Nam có động đất, nhưng phần lớn ở mức nhỏ và vừa, tập trung nhiều nhất ở vùng Tây Bắc nơi có các đứt gãy lớn trong vỏ Trái Đất; ngoài ra có những trận nhỏ được cho là liên quan tới hồ chứa thuỷ điện. Nguy cơ sóng thần với bờ biển Việt Nam được đánh giá là thấp nhưng không bằng không, và các nhà khoa học vẫn đang theo dõi.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Mỗi lần thế giới có một trận động đất lớn, nhiều người lại hỏi: nước mình có an toàn không. Câu trả lời ngắn là an toàn hơn nhiều nước láng giềng, nhưng không phải miễn nhiễm. Hôm nay mình nói rõ vì sao.
Vì sao Việt Nam ít động đất lớn?
Vỏ Trái Đất được chia thành nhiều mảng lớn, trôi chậm và va chạm nhau. Phần lớn động đất mạnh trên thế giới xảy ra ở ranh giới giữa các mảng, nơi chúng đâm vào nhau, trượt qua nhau hoặc tách ra.
Việt Nam nằm phía trong một mảng lớn, cách khá xa những ranh giới hoạt động mạnh nhất. Những vùng như Nhật Bản, Philippines, Indonesia nằm ngay trên ranh giới các mảng, thuộc vành đai lửa Thái Bình Dương, nên động đất và núi lửa nhiều hơn hẳn.
Như vậy không có nghĩa là bên trong một mảng hoàn toàn yên tĩnh. Lực từ các vụ va chạm ở xa vẫn truyền vào, làm các đứt gãy cũ bên trong mảng thỉnh thoảng trượt và gây động đất.
Ở Việt Nam, những đứt gãy như vậy tập trung nhiều ở miền Bắc, đặc biệt là vùng Tây Bắc, nơi chịu ảnh hưởng gián tiếp từ vùng va chạm giữa mảng Ấn Độ và lục địa châu Á.
Tây Bắc: vùng có nhiều động đất nhất nước
Các nhà địa chất đã xác định nhiều đới đứt gãy ở miền Bắc, như đới đứt gãy sông Hồng, sông Mã, Lai Châu Điện Biên. Đây là những vết nứt sâu trong vỏ Trái Đất, chạy dài hàng trăm cây số.
Trong lịch sử, vùng Tây Bắc đã ghi nhận một số trận động đất đủ mạnh để gây nứt nhà, sạt lở núi. Người dân ở Điện Biên, Sơn La, Lai Châu không lạ gì cảm giác đất rung nhẹ.
Phần lớn các trận động đất ở đây có độ lớn nhỏ, người dân cảm nhận được như rung lắc nhẹ, cửa kính rung, đồ vật lắc lư. Một số trận mạnh hơn có thể làm nứt tường, đổ ống khói, sạt đất ở sườn dốc.
Các bản đồ phân vùng nguy cơ động đất được dùng để quy định tiêu chuẩn xây dựng cho từng vùng. Nhà cửa ở vùng nguy cơ cao hơn cần được thiết kế để chịu rung chấn tốt hơn.
Động đất do hồ chứa là gì?
Những năm gần đây, một số nơi như vùng Kon Plông của tỉnh Kon Tum cũ ghi nhận hàng loạt trận động đất nhỏ liên tiếp. Nhiều chuyên gia cho rằng các trận này có liên quan tới việc tích nước của các hồ thuỷ điện trong vùng.
Cơ chế được giải thích như sau: một hồ chứa lớn đặt thêm một khối lượng nước khổng lồ lên mặt đất. Nước cũng thấm xuống các khe nứt, làm tăng áp lực trong đá. Nếu bên dưới có những đứt gãy đang ở trạng thái gần trượt, thêm tải trọng và áp lực nước có thể làm chúng trượt sớm hơn.
Hiện tượng này đã được ghi nhận ở nhiều hồ chứa lớn trên thế giới. Phần lớn các trận động đất kích thích có độ lớn nhỏ. Việc theo dõi, đánh giá và có giải pháp an toàn cho từng hồ cụ thể là việc của các cơ quan chuyên môn.
Người dân sống gần các vùng này nên theo dõi thông tin chính thức, tránh tin những lời đồn thổi phồng hoặc coi thường.
Sóng thần có thể đến Việt Nam không?
Sóng thần lớn thường do động đất mạnh dưới đáy biển gây ra, khi một phần đáy biển bị đẩy lên hoặc sụt xuống đột ngột, nâng cả cột nước khổng lồ. Những trận như vậy xảy ra ở các đới hút chìm, nơi một mảng chui xuống dưới mảng khác.
Ở phía đông Biển Đông, gần Philippines, có một đới hút chìm mà các nhà khoa học thường nhắc tới khi đánh giá nguy cơ sóng thần cho bờ biển Việt Nam. Nếu một trận động đất rất lớn xảy ra ở đó, sóng thần có thể lan tới bờ biển miền Trung sau một khoảng thời gian tính bằng giờ.
Theo các đánh giá đã công bố, khả năng xảy ra là thấp, nhưng hậu quả nếu xảy ra có thể nghiêm trọng vì bờ biển miền Trung đông dân. Đó là lý do Việt Nam có hệ thống theo dõi và cảnh báo động đất, sóng thần.
Dấu hiệu tự nhiên đáng chú ý ở bờ biển là đất rung mạnh, hoặc nước biển rút ra xa bất thường, lộ cả đáy. Khi đó phải chạy ngay lên cao, xa bờ, không đứng lại xem.
Làm gì khi đất rung?
Nguyên tắc được dạy ở nhiều nước là cúi xuống, che đầu, bám chắc. Cúi thấp xuống sàn để không bị ngã, chui xuống gầm bàn chắc chắn hoặc che đầu và cổ bằng tay, bám vào chân bàn cho tới khi hết rung.
Tránh xa cửa kính, tủ cao, đồ treo trên tường. Không chạy ra ngoài trong lúc đang rung mạnh, vì nhiều người bị thương do mảnh vỡ rơi từ trên cao xuống ngay cửa ra vào. Không dùng thang máy.
Nếu đang ở ngoài trời, tránh xa nhà cao, cột điện, cây lớn, sườn dốc. Nếu đang lái xe, giảm tốc, dừng ở nơi thoáng, tránh dừng dưới cầu vượt.
Sau khi hết rung, kiểm tra người bị thương, kiểm tra rò rỉ ga, điện. Ở vùng núi, cảnh giác với sạt lở sau động đất. Một buổi diễn tập ở trường hay ở cơ quan đáng giá hơn nhiều so với những gì bạn nghĩ.
Câu hỏi thường gặp
Vùng nào ở Việt Nam hay có động đất nhất?
Vùng Tây Bắc như Điện Biên, Lai Châu, Sơn La có nhiều đứt gãy lớn và ghi nhận nhiều động đất nhất. Gần đây vùng Kon Plông của tỉnh Kon Tum cũ cũng có nhiều trận động đất nhỏ liên tiếp.
Động đất kích thích là gì?
Đó là động đất được cho là do hoạt động của con người làm thay đổi áp lực trong lòng đất, như tích nước hồ chứa lớn hoặc bơm ép chất lỏng xuống sâu. Phần lớn các trận này có độ lớn nhỏ.
Hà Nội có nguy cơ động đất không?
Hà Nội nằm gần đới đứt gãy sông Hồng nên có nguy cơ động đất ở mức nhất định, đã từng cảm nhận rung lắc từ các trận ở xa. Các tiêu chuẩn xây dựng đã tính tới yếu tố này.
Dấu hiệu sóng thần sắp tới là gì?
Đất rung mạnh khi đang ở bờ biển, nước biển rút ra xa bất thường hoặc nghe tiếng gầm lớn từ biển là những dấu hiệu nguy hiểm. Khi đó cần chạy ngay lên cao, xa bờ và theo dõi cảnh báo chính thức.
Việt Nam có hệ thống cảnh báo sóng thần không?
Có. Việt Nam có cơ quan theo dõi động đất và cảnh báo sóng thần, cùng các trạm đo và phương án thông tin tới vùng ven biển. Người dân nên chú ý thông báo từ chính quyền và đài phát thanh địa phương.
