Lũ quét xảy ra khi mưa rất lớn đổ xuống một lưu vực nhỏ và dốc, nước dồn về cùng lúc kèm bùn đá, ập xuống thung lũng chỉ trong vài chục phút. Sạt lở đất xảy ra khi sườn dốc ngấm no nước, khối đất nặng lên và mất độ bám vào lớp bên dưới. Dấu hiệu cần cảnh giác là nước suối đục đột ngột, tiếng ầm ầm trên núi và những vết nứt mới trên sườn đồi, nền nhà.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Đây là một tập mình muốn nói thật kỹ, vì lũ quét và sạt lở là những thiên tai đến nhanh nhất, ít thời gian chạy nhất. Hiểu cơ chế không thay được cảnh báo chính thức, nhưng giúp bạn nhận ra nguy hiểm sớm hơn vài phút, và vài phút ấy có thể là tất cả.
Lũ quét khác lũ thường ở chỗ nào?
Lũ thường ở đồng bằng lên dần trong nhiều giờ hoặc nhiều ngày, có thời gian để dự báo và chuẩn bị. Lũ quét thì khác: nó hình thành ở những con suối nhỏ trên núi dốc, sau một trận mưa cực lớn, và tràn xuống chỉ trong thời gian rất ngắn.
Lưu vực nhỏ và dốc nghĩa là nước mưa từ mọi sườn đồi đổ về suối gần như cùng một lúc. Mực nước có thể dâng vài mét trong vài chục phút. Dòng nước mang theo đất, đá, cây gãy, tạo thành một khối có sức phá hoại khủng khiếp.
Đáng sợ hơn là có khi cây và đá bị cuốn tắc lại ở một khe hẹp, tạo thành một cái đập tạm. Nước tích sau đập, tới khi đập vỡ thì cả khối nước bùn đá ập xuống cùng lúc.
Vì vậy những ngôi nhà, lán trại dựng sát bờ suối, ở cửa khe núi, trên bãi bồi ven suối là những nơi nguy hiểm nhất mùa mưa.
Vì sao sườn đồi lại trượt xuống?
Một sườn đồi đứng yên được nhờ ma sát và độ bám giữa các lớp đất đá, cộng với rễ cây giữ đất. Khi mưa kéo dài, nước thấm sâu vào đất, làm đất nặng hơn, đồng thời nước len vào giữa các hạt đất làm chúng trơn ra, độ bám giảm.
Tới một lúc, sức kéo xuống của khối đất nặng vượt quá sức giữ. Cả khối trượt đi, có khi chỉ một mảng nhỏ, có khi cả sườn núi. Thường không phải trận mưa đầu tiên gây sạt lở, mà là trận mưa rơi xuống đất đã ngấm no nước sau nhiều ngày mưa liên tiếp.
Con người có thể làm sườn đồi yếu đi. Mở đường cắt vào chân dốc, gọi là taluy, làm mất phần đất đỡ phía dưới. Phá rừng làm mất rễ cây giữ đất. Đổ đất đá thải lên sườn dốc làm sườn nặng thêm. Dẫn nước sai cách làm nước dồn vào một chỗ.
Đó là lý do sạt lở hay xảy ra dọc các tuyến đường đèo mới mở và ở những khu dân cư xây sát chân đồi dốc.
Những dấu hiệu báo trước cần để ý
Với lũ quét, hãy để ý mưa rất to kéo dài nhiều giờ trên vùng núi phía trên. Nước suối đột ngột đục ngầu, có cành cây, rác trôi về. Nghe tiếng ầm ầm, tiếng đá lăn từ phía thượng nguồn. Một dấu hiệu nghịch lý là nước suối đang chảy bỗng cạn bất thường giữa trời mưa, có thể phía trên đang có một đập tạm.
Với sạt lở, hãy để ý những vết nứt mới trên sườn đồi, trên mặt đường, trên tường hoặc nền nhà. Cây cối, cột điện, hàng rào nghiêng đi. Nước rỉ ra hoặc phun ra ở chân dốc, nước đục. Có tiếng răng rắc của rễ cây đứt, tiếng đất đá lạo xạo. Cửa nhà tự nhiên khó đóng hơn.
Những dấu hiệu này không phải lúc nào cũng xuất hiện, và có khi xuất hiện rất sát giờ xảy ra. Vì vậy khi chính quyền đã cảnh báo nguy cơ cao, không nên chờ thấy dấu hiệu tận mắt mới di chuyển.
Người dân vùng núi có nhiều kinh nghiệm quý, nhưng biến đổi của sườn đồi do đường sá và khai thác mới có thể làm kinh nghiệm cũ không còn đủ.
Làm gì để giữ an toàn mùa mưa ở vùng núi?
Theo dõi bản tin cảnh báo lũ quét, sạt lở của cơ quan khí tượng và thông báo của chính quyền xã. Khi có lệnh sơ tán, đi ngay, đi tới nơi cao, xa suối và xa chân dốc.
Không dựng nhà, lán trại sát bờ suối, ở cửa khe hoặc ngay chân taluy cao. Nếu nhà đang ở vị trí như vậy, mùa mưa lớn nên có phương án tạm trú ở nơi an toàn hơn.
Khi lũ quét đang tới, chạy lên cao theo hướng vuông góc với dòng suối, đừng chạy dọc theo suối. Khi thấy sạt lở, chạy sang ngang ra khỏi hướng đất trượt, không chạy xuôi theo dốc.
Không đi qua suối, ngầm tràn khi nước đang lên. Không dừng xe dưới chân taluy cao khi trời mưa lớn. Nhiều tai nạn trên đường đèo xảy ra khi người đi đường dừng lại đúng chỗ đất đang chuẩn bị trượt.
Du lịch vùng núi mùa mưa: cần cân nhắc gì?
Mùa mưa ở miền núi phía Bắc thường rơi vào khoảng tháng năm tới tháng chín, ở miền Trung và Tây Nguyên khác nhau theo từng sườn núi như mình đã kể. Đây cũng là mùa lúa chín đẹp ở nhiều nơi, nên nhiều người vẫn lên núi.
Trước khi đi, xem dự báo mưa cho vài ngày tới, hỏi người địa phương hoặc nơi lưu trú về tình trạng đường. Chừa thời gian dự phòng trong lịch trình, đừng ép mình phải vượt đèo trong đêm mưa để kịp giờ.
Chọn nơi ở không nằm sát suối hoặc dưới chân dốc lớn. Những căn nhà nhìn ra suối rất đẹp, nhưng đêm mưa to lại là nơi nên tránh.
Lần tới đi qua một đoạn đường đèo có lưới thép, rọ đá trên taluy, bạn thử để ý: đó là dấu vết của một lần sườn núi đã trượt, và những người làm đường đang cố giữ nó lại.
Câu hỏi thường gặp
Lũ quét thường xảy ra vào lúc nào?
Lũ quét thường xảy ra trong và ngay sau những trận mưa rất lớn ở vùng núi dốc, nhất là khi đất đã ngấm nước từ những ngày mưa trước. Có thể xảy ra cả ban đêm, khi người dân đang ngủ.
Vì sao sạt lở hay xảy ra sau nhiều ngày mưa?
Vì đất cần thời gian để ngấm no nước. Khi đất đã bão hoà, khối đất nặng hơn và các hạt mất độ bám, chỉ một trận mưa thêm cũng đủ làm sườn dốc trượt xuống.
Taluy là gì?
Taluy là mặt dốc nhân tạo được tạo ra khi đào hoặc đắp đất để làm đường, làm nền nhà. Taluy cắt vào chân đồi dốc thường là vị trí dễ sạt lở trong mùa mưa nếu không được gia cố.
Khi lũ quét tới nên chạy hướng nào?
Nên chạy lên cao theo hướng vuông góc với dòng suối, tránh chạy dọc theo lòng suối vì dòng lũ di chuyển rất nhanh theo hướng đó. Không cố quay lại lấy tài sản.
Trồng cây có chống được sạt lở không?
Rễ cây giúp giữ lớp đất mặt và giảm xói mòn, nên rừng giúp giảm nguy cơ sạt lở nông. Nhưng với những khối trượt sâu do địa chất và mưa cực lớn, cây cối không đủ sức ngăn, cần thêm các giải pháp kỹ thuật và tránh xây dựng ở vùng nguy cơ cao.
