Bão hình thành trên vùng biển nhiệt đới đủ nóng: hơi nước bốc lên, ngưng tụ thành mây và nhả nhiệt, làm không khí bốc lên mạnh hơn, kéo không khí xung quanh xoáy vào nhờ sự quay của Trái Đất. Miền Trung hay hứng bão vì có bờ biển dài quay mặt ra hướng đông, đúng đường đi của nhiều cơn bão vào nửa cuối mùa.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Người miền Trung lớn lên với những đêm nghe đài báo bão, với mùi bao cát và tiếng gió rít qua mái tôn. Hôm nay mình giải thích một cơn bão được sinh ra thế nào, đi đường nào, và vì sao chuẩn bị sớm luôn là cách sống còn.
Một cỗ máy chạy bằng hơi nước biển
Bão cần ba thứ chính: mặt biển nóng, không khí ẩm và một chút xoáy ban đầu. Khi nước biển đủ ấm, thường từ khoảng hai mươi sáu độ trở lên, hơi nước bốc lên rất mạnh.
Hơi nước bay lên cao, gặp lạnh thì ngưng tụ thành mây. Khi ngưng tụ, nó nhả ra nhiệt đã hấp thụ lúc bốc hơi. Nhiệt này làm không khí ở giữa nóng hơn, nhẹ hơn, bốc lên mạnh hơn, hút thêm không khí ẩm từ mặt biển vào. Vòng lặp tự nuôi nó.
Trái Đất quay làm dòng không khí đang hút vào bị lệch hướng, tạo thành chuyển động xoáy. Ở bán cầu Bắc, bão xoáy ngược chiều kim đồng hồ. Ngay sát xích đạo, lực làm lệch hướng này quá yếu, nên bão hầu như không hình thành ở đó.
Ở trung tâm cơn bão mạnh có một vùng tương đối lặng gió, trời có thể quang, gọi là mắt bão. Quanh mắt bão là thành mắt, nơi gió mạnh nhất và mưa dữ nhất. Nhiều người từng bị thương vì tưởng bão đã qua khi mắt bão đi ngang, rồi bất ngờ hứng phía bên kia của thành mắt.
Áp thấp nhiệt đới, bão và các cấp gió
Một vùng xoáy mới hình thành, gió còn yếu, được gọi là áp thấp nhiệt đới. Khi sức gió mạnh nhất vùng gần tâm tăng lên tới cấp tám trở lên, nó được gọi là bão. Cấp gió ở Việt Nam dùng thang Bô-pho, càng cao càng mạnh.
Bản tin bão thường nêu vị trí tâm bão, cấp gió mạnh nhất, hướng và tốc độ di chuyển, và vùng nguy hiểm trên biển. Ngư dân cần nghe kỹ phần vùng nguy hiểm để biết khi nào phải vào bờ hoặc tránh trú.
Một điều cần nhớ: áp thấp nhiệt đới không có nghĩa là vô hại. Có những áp thấp gây mưa rất lớn, lũ lụt nặng không kém một cơn bão.
Và sức tàn phá của bão không chỉ ở gió. Mưa lớn kéo dài, nước dâng do bão và sóng lớn ven biển thường gây thiệt hại nhiều hơn.
Vì sao mùa bão dịch dần từ Bắc vào Nam?
Mùa bão ở Việt Nam thường kéo dài từ khoảng tháng sáu tới tháng mười một, có năm sớm hơn hoặc muộn hơn. Nhưng nơi bão đổ bộ thay đổi theo từng giai đoạn của mùa.
Đầu và giữa mùa, khoảng tháng bảy, tháng tám, bão thường đi vào Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ. Sang tháng chín, tháng mười, đường đi dịch dần xuống miền Trung. Cuối mùa, tháng mười, tháng mười một, bão có thể đi xuống Nam Trung Bộ, đôi khi ảnh hưởng tới Nam Bộ.
Lý do là vị trí của các khối không khí lớn thay đổi theo mùa. Vùng áp cao cận nhiệt đới trên Thái Bình Dương, thứ dẫn đường cho bão, dịch chuyển dần về phía nam khi mùa đông đến gần. Không khí lạnh từ phương bắc tràn xuống cũng đẩy đường đi của bão xuống thấp hơn.
Nam Bộ nằm ở vĩ độ thấp, gần xích đạo, nên ít bão đổ bộ trực tiếp hơn các vùng khác. Nhưng ít không có nghĩa là không có, và những cơn bão hiếm hoi vào vùng này thường gây thiệt hại lớn vì người dân ít kinh nghiệm phòng tránh.
Vì sao miền Trung chịu thiệt hại nặng?
Bờ biển miền Trung dài, quay mặt ra hướng đông, nằm trên đường đi của nhiều cơn bão vào thời kỳ giữa và cuối mùa. Đồng bằng ven biển hẹp, nhiều làng sát biển.
Khi bão vào, mưa lớn trút xuống sườn đông dãy Trường Sơn. Nước đổ xuống các sông ngắn, dốc, như mình đã kể trong tập về sông miền Trung, lũ lên rất nhanh. Bão còn hay trùng với mùa mưa do gió mùa đông bắc, mưa chồng mưa.
Nước dâng do bão là mối nguy lớn với vùng ven biển thấp. Gió mạnh thổi vào bờ và áp suất thấp ở tâm bão làm mực nước biển dâng lên, nếu trùng với triều cường, nước có thể tràn qua đê, vào sâu trong làng.
Sau bão, sạt lở đất ở vùng núi phía tây thường xảy ra khi đất đã ngấm no nước. Một cơn bão có thể gây thiệt hại ở cả ba vùng: biển, đồng bằng và núi.
Chuẩn bị khi có bão: những việc đã thành nếp ở miền Trung
Điều quan trọng nhất là theo dõi bản tin chính thức và làm theo hướng dẫn của chính quyền địa phương, đặc biệt là lệnh sơ tán. Ở vùng trũng, ven biển, ven sông, sơ tán sớm cứu được rất nhiều người.
Nhà cửa cần được chằng chống trước khi gió lên: buộc mái tôn, chèn bao cát, đóng chặt cửa, cắt tỉa cành cây gần nhà. Dự trữ nước sạch, lương thực khô, đèn pin, pin dự phòng, thuốc men thiết yếu cho vài ngày.
Trong khi bão, ở trong nhà kiên cố, tránh xa cửa kính. Không ra ngoài khi mắt bão đi qua dù trời tạm lặng. Không đi qua vùng nước chảy xiết, không chạm vào dây điện đứt.
Lần tới nghe bản tin bão, bạn thử mở bản đồ, đánh dấu vị trí tâm bão và hướng đi. Hiểu được nó đang ở đâu và đi về đâu, bạn sẽ bình tĩnh hơn và chuẩn bị đúng lúc hơn.
Câu hỏi thường gặp
Áp thấp nhiệt đới khác bão thế nào?
Hai khái niệm khác nhau chủ yếu ở sức gió mạnh nhất gần tâm. Áp thấp nhiệt đới có gió dưới cấp tám, khi gió mạnh từ cấp tám trở lên thì được gọi là bão.
Vì sao bão hầu như không hình thành ở xích đạo?
Vì sự quay của Trái Đất tạo ra lực làm lệch hướng gió, và lực này rất yếu ở gần xích đạo. Thiếu lực này, không khí khó tạo thành một vòng xoáy kín để phát triển thành bão.
Mắt bão có nguy hiểm không?
Bản thân mắt bão tương đối lặng gió, nhưng rất nguy hiểm vì người ta dễ tưởng bão đã qua. Khi mắt bão đi khỏi, gió mạnh ở phía bên kia thành mắt sẽ quay trở lại, thường theo hướng ngược lại.
Nước dâng do bão là gì?
Đó là hiện tượng mực nước biển ven bờ dâng cao do gió bão thổi mạnh vào bờ và áp suất thấp ở tâm bão. Nếu trùng với triều cường, nước dâng có thể tràn qua đê và gây ngập sâu vùng ven biển.
Bão ở Việt Nam đến từ đâu?
Phần lớn bão ảnh hưởng tới Việt Nam hình thành trên vùng biển phía tây Thái Bình Dương rồi đi vào Biển Đông, một số hình thành ngay trên Biển Đông. Từ đó chúng di chuyển về phía tây và đổ bộ vào đất liền.
