Không có la bàn, bạn vẫn tìm được hướng nhờ Mặt Trời và các vì sao. Cách chắc nhất ban ngày là cắm một que thẳng đứng, đánh dấu đầu bóng, chờ khoảng mười lăm tới hai mươi phút rồi đánh dấu lần nữa: đường nối từ dấu đầu tới dấu sau chỉ hướng từ tây sang đông. Ban đêm, sao Bắc Cực luôn nằm gần đúng phía bắc.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Điện thoại có la bàn, nhưng điện thoại có thể hết pin. Những cách tìm hướng mà ông cha ta và người đi rừng khắp thế giới dùng vẫn đáng học, vừa để phòng thân vừa để hiểu bầu trời hơn. Hôm nay mình thực hành cùng bạn.
Mặt Trời có mọc đúng hướng đông không?
Câu trả lời là chỉ gần đúng. Mặt Trời mọc đúng hướng đông và lặn đúng hướng tây chỉ vào hai ngày xuân phân và thu phân. Vào mùa hè của bán cầu Bắc, Mặt Trời mọc lệch về phía đông bắc và lặn lệch về phía tây bắc. Vào mùa đông, nó mọc lệch đông nam và lặn lệch tây nam.
Ở Việt Nam, độ lệch này không quá lớn nhưng đủ để làm sai hướng vài chục độ nếu bạn chỉ dựa vào chỗ Mặt Trời mọc. Dùng để ước lượng sơ bộ thì được, dùng để đi đường dài trong rừng thì chưa đủ.
Buổi trưa, Mặt Trời lên cao nhất. Ở phần lớn thời gian trong năm tại Việt Nam, Mặt Trời buổi trưa nằm hơi lệch về phía nam, bóng cây đổ về phía bắc. Nhưng vì nước mình nằm trong vùng nội chí tuyến, có những tuần mùa hè Mặt Trời buổi trưa lại lệch về phía bắc, bóng đổ về phía nam.
Chi tiết thú vị ấy cho thấy vì sao không nên dùng một quy tắc nhớ máy móc mà quên vị trí địa lý của mình.
Phương pháp cắm que đo bóng
Cách này dùng được ở mọi nơi có nắng. Cắm một que thẳng xuống đất phẳng. Đặt một viên đá nhỏ đánh dấu đúng đầu bóng que. Chờ khoảng mười lăm tới hai mươi phút, bóng sẽ dịch đi, đặt viên đá thứ hai ở đầu bóng mới.
Nối hai viên đá, bạn có một đường thẳng chạy gần đúng hướng tây sang đông. Viên đá đầu tiên nằm phía tây, viên thứ hai nằm phía đông, vì Mặt Trời đi từ đông sang tây nên bóng đi theo chiều ngược lại.
Đứng với viên đá đầu bên trái, viên đá sau bên phải, bạn đang quay mặt về phía bắc. Từ đó suy ra các hướng còn lại.
Phương pháp này chính xác nhất vào khoảng giữa buổi sáng tới giữa buổi chiều. Que càng dài, bóng dịch càng rõ, càng dễ đo.
Ban đêm: tìm sao Bắc Cực qua chòm Bắc Đẩu
Ở bán cầu Bắc, có một ngôi sao gần như đứng yên trên bầu trời trong khi mọi sao khác xoay quanh nó. Đó là sao Bắc Cực, nằm gần đúng phía trên trục quay của Trái Đất, nên luôn chỉ hướng bắc.
Để tìm nó, người ta hay dùng chòm Bắc Đẩu, bảy ngôi sao sáng xếp hình cái gáo múc nước, là một phần của chòm Đại Hùng. Nối hai ngôi sao ở mép ngoài miệng gáo rồi kéo dài ra khoảng năm lần khoảng cách giữa chúng, bạn sẽ gặp sao Bắc Cực. Lưu ý dân gian đôi khi gọi nhầm sao Bắc Cực là sao Bắc Đẩu, thật ra là hai thứ khác nhau.
Có một điều đặc biệt ở Việt Nam: độ cao của sao Bắc Cực trên đường chân trời gần bằng vĩ độ nơi bạn đứng. Ở vùng cực bắc, nó cao khoảng hai mươi ba độ. Ở Cà Mau, nó chỉ cao chừng tám, chín độ, rất sát chân trời, dễ bị cây cối, núi đồi che mất.
Sao Bắc Cực không phải ngôi sao sáng nhất bầu trời như nhiều người tưởng, nó chỉ sáng vừa phải. Đừng nhầm với một ngôi sao rất sáng nào đó, có khi lại là một hành tinh.
Những mẹo dân gian sai và la bàn trên điện thoại
Có một mẹo hay được truyền miệng: rêu mọc ở phía bắc thân cây. Mẹo này có cơ sở ở một số vùng ôn đới bán cầu Bắc, nơi phía bắc ít nắng và ẩm hơn. Nhưng trong rừng nhiệt đới ẩm như ở Việt Nam, rêu mọc ở mọi phía, phụ thuộc vào độ ẩm, hướng gió, tán cây. Dùng nó để tìm hướng rất dễ sai.
Tương tự, hướng gió không phải là chỉ dẫn tin cậy vì gió đổi hướng theo mùa, theo địa hình.
La bàn trên điện thoại dùng cảm biến từ trường, cần được hiệu chỉnh thỉnh thoảng bằng cách xoay máy theo hình số tám khi ứng dụng yêu cầu. Để xa vật kim loại, nam châm, loa, vì chúng làm lệch kim.
Ở Việt Nam, sự chênh lệch giữa hướng bắc theo la bàn và hướng bắc thật rất nhỏ, không đáng lo với người đi bộ thông thường.
Tìm hướng chỉ là bước đầu
Biết hướng bắc rồi, bạn vẫn phải biết mình cần đi về hướng nào. Đó là lý do trước mỗi chuyến đi rừng, nên xem bản đồ và ghi nhớ những điều đơn giản như: con đường lớn nằm ở phía đông, con suối chảy về phía nam.
Khi lạc, nguyên tắc đầu tiên thường được khuyên là dừng lại, bình tĩnh, ở yên một chỗ dễ thấy nếu đã có người biết lịch trình của mình. Đi lung tung khi hoảng loạn thường làm tình hình tệ hơn.
Đi theo dòng suối xuống hạ lưu có thể dẫn tới khu dân cư, nhưng ở vùng núi suối có thể dẫn tới thác, vực, nên phải hết sức thận trọng.
Tối nay nếu trời quang, bạn thử ra sân tìm chòm Bắc Đẩu và sao Bắc Cực. Một khi đã tìm thấy chúng một lần, bạn sẽ có một chiếc la bàn trên trời theo mình suốt đời.
Câu hỏi thường gặp
Sao Bắc Đẩu và sao Bắc Cực có phải là một?
Không. Bắc Đẩu là bảy ngôi sao sáng xếp hình cái gáo, thuộc chòm Đại Hùng. Sao Bắc Cực là một ngôi sao riêng, có thể tìm thấy bằng cách kéo dài đường nối hai sao ở mép miệng gáo Bắc Đẩu.
Ở Việt Nam có nhìn thấy sao Bắc Cực không?
Có. Sao Bắc Cực nằm khá thấp trên bầu trời phía bắc, độ cao gần bằng vĩ độ nơi bạn đứng. Ở miền Nam nó rất sát chân trời nên cần chỗ thoáng mới thấy được.
Rêu có mọc ở phía bắc thân cây không?
Không phải lúc nào cũng vậy, nhất là trong rừng nhiệt đới ẩm như ở Việt Nam. Rêu mọc theo độ ẩm và bóng râm ở từng chỗ, nên không phải cách tìm hướng đáng tin cậy.
Phương pháp cắm que cần bao lâu?
Thường cần khoảng mười lăm tới hai mươi phút giữa hai lần đánh dấu đầu bóng. Thời gian chờ càng lâu và que càng dài thì đường hướng đông tây càng rõ.
Vì sao la bàn điện thoại có lúc chỉ sai?
Cảm biến từ trường trong điện thoại dễ bị nhiễu bởi kim loại, nam châm, loa và thiết bị điện gần đó, và cần hiệu chỉnh định kỳ. Hãy để máy xa nguồn nhiễu và hiệu chỉnh theo hướng dẫn của ứng dụng.
