Tỉ lệ bản đồ cho biết một đoạn trên bản đồ ứng với bao nhiêu ngoài thực tế. Tỉ lệ một phần năm mươi nghìn nghĩa là một xăng ti mét trên bản đồ bằng năm mươi nghìn xăng ti mét, tức năm trăm mét ngoài đời. Mẫu số càng nhỏ, bản đồ càng chi tiết, và giới bản đồ gọi đó là tỉ lệ lớn, điều nghe ngược nhưng rất hợp lý.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Tỉ lệ bản đồ là bài học mà hầu như ai cũng gặp ở lớp sáu, lớp bảy, rồi quên. Nhưng khi bạn cầm một tấm bản đồ quy hoạch, một bản đồ đường mòn hay chỉ đơn giản là ước lượng quãng đường đi bộ, nó lại hiện ra. Hôm nay mình ôn lại cho thật chắc.
Một phần bao nhiêu nghĩa là gì?
Tỉ lệ bản đồ thường được viết như một phân số với tử số là một. Một phần hai mươi lăm nghìn nghĩa là mọi khoảng cách trên bản đồ đã được thu nhỏ hai mươi lăm nghìn lần so với thực tế.
Cách đổi nhanh nhất là bỏ đi hai chữ số không ở cuối mẫu số để ra số mét ứng với một xăng ti mét. Với một phần hai mươi lăm nghìn, bỏ hai số không còn hai trăm năm mươi, vậy một xăng ti mét bằng hai trăm năm mươi mét. Với một phần một triệu, một xăng ti mét bằng mười nghìn mét, tức mười cây số.
Muốn biết hai điểm cách nhau bao xa, đo bằng thước trên bản đồ rồi nhân lên. Hai ngôi làng cách nhau bốn xăng ti mét trên bản đồ một phần năm mươi nghìn thì cách nhau khoảng hai cây số theo đường chim bay.
Nhớ chữ đường chim bay. Đường đi thật luôn dài hơn vì phải vòng qua núi, qua sông, theo những khúc quanh.
Tỉ lệ lớn và tỉ lệ nhỏ: vì sao nghe ngược?
Một phần năm nghìn là một phân số lớn hơn một phần một triệu. Vì vậy bản đồ một phần năm nghìn được gọi là bản đồ tỉ lệ lớn, còn một phần một triệu là tỉ lệ nhỏ.
Bản đồ tỉ lệ lớn vẽ một vùng nhỏ nhưng rất chi tiết, thấy được từng ngôi nhà, từng con ngõ, từng thửa đất. Bản đồ quy hoạch chi tiết, bản đồ địa chính thường ở tỉ lệ lớn.
Bản đồ tỉ lệ nhỏ vẽ một vùng rộng như cả nước, cả châu lục, nhưng chỉ còn những thứ lớn như sông chính, thành phố, đường quốc lộ. Tấm bản đồ Việt Nam treo trong lớp học là bản đồ tỉ lệ nhỏ.
Cách nhớ dễ nhất: tỉ lệ lớn thì vật trên bản đồ to, nhìn rõ. Tỉ lệ nhỏ thì vật trên bản đồ nhỏ xíu, phải bỏ bớt.
Thước tỉ lệ và bản đồ số
Ngoài con số tỉ lệ, nhiều bản đồ có thêm thước tỉ lệ, là một đoạn thẳng có vạch chia ghi sẵn khoảng cách thực tế. Thước tỉ lệ có một ưu điểm lớn: khi bản đồ bị phóng to hay thu nhỏ lúc in, chụp, thước cũng to nhỏ theo, nên vẫn đúng. Còn con số tỉ lệ thì sai ngay khi bản đồ bị in lại ở kích thước khác.
Bản đồ trên điện thoại chỉ có thước tỉ lệ, thường ở một góc màn hình, thay đổi liên tục khi bạn phóng to thu nhỏ. Nhiều ứng dụng còn có công cụ đo khoảng cách, chạm vào hai điểm là ra số.
Khi xem ảnh chụp lại một bản đồ quy hoạch, đừng tin con số tỉ lệ ghi trên đó để đo bằng thước, vì ảnh đã bị thu nhỏ. Hãy dùng thước tỉ lệ vẽ kèm hoặc hỏi bản gốc.
Đây là một lỗi rất hay gặp khi người ta đo đạc đất đai qua ảnh chụp bản đồ gửi qua tin nhắn.
Chọn bản đồ tỉ lệ nào cho việc gì?
Đi bộ đường dài, leo núi cần bản đồ địa hình tỉ lệ khoảng một phần hai mươi lăm nghìn tới một phần năm mươi nghìn, đủ chi tiết để thấy đường mòn, suối, độ dốc.
Lái xe đường dài chỉ cần bản đồ tỉ lệ nhỏ hơn, thấy được các quốc lộ, thành phố lớn. Bản đồ quá chi tiết lại làm rối mắt.
Tìm hiểu một khu đất, một con phố cần bản đồ tỉ lệ rất lớn như một phần năm trăm, một phần hai nghìn. Những bản đồ này do cơ quan quản lý đất đai, quy hoạch lập.
Học địa lý, nhìn bức tranh lớn về khí hậu, địa hình cả nước cần bản đồ tỉ lệ nhỏ. Mỗi tỉ lệ trả lời một kiểu câu hỏi.
Bản đồ nào cũng phải bỏ bớt
Không bản đồ nào vẽ được mọi thứ. Thu nhỏ một vùng đất vài chục nghìn lần thì người vẽ buộc phải chọn: giữ cái gì, bỏ cái gì, làm đơn giản cái gì. Một con sông uốn lượn có thể được vẽ thành đường cong mềm. Một con đường hẹp có thể được vẽ to hơn thực tế để nhìn thấy được.
Giới bản đồ gọi việc này là tổng quát hoá. Nó là nghệ thuật và cũng là trách nhiệm, vì cách chọn giữ lại cái gì quyết định người xem hiểu vùng đất ra sao.
Vì vậy khi xem bản đồ, nên nhớ đó là một bức tranh đã được đơn giản hoá, không phải ảnh chụp thực tế. Đi thực địa, đối chiếu với bản đồ luôn là cách học địa lý tốt nhất.
Lần tới mở bản đồ trên điện thoại, bạn thử phóng to dần một vùng và để ý những gì xuất hiện thêm ở mỗi mức. Bạn đang tự trải nghiệm chuyện tỉ lệ và tổng quát hoá đấy.
Câu hỏi thường gặp
Bản đồ tỉ lệ một phần trăm nghìn thì một xăng ti mét bằng bao nhiêu?
Một xăng ti mét trên bản đồ tỉ lệ một phần trăm nghìn bằng một nghìn mét, tức một cây số ngoài thực tế.
Tỉ lệ lớn là gì?
Tỉ lệ lớn là tỉ lệ có mẫu số nhỏ, như một phần năm nghìn hay một phần mười nghìn. Bản đồ tỉ lệ lớn vẽ vùng nhỏ nhưng rất chi tiết.
Vì sao đường đi thực tế dài hơn đo trên bản đồ?
Vì đo trên bản đồ thường là đường thẳng giữa hai điểm, gọi là đường chim bay. Đường đi thật phải uốn theo địa hình, vòng qua núi, sông, công trình nên dài hơn.
Thước tỉ lệ khác số tỉ lệ thế nào?
Số tỉ lệ là một phân số cố định, còn thước tỉ lệ là đoạn thẳng có vạch chia ghi khoảng cách thực. Thước tỉ lệ vẫn đúng khi bản đồ bị phóng to hay thu nhỏ, còn số tỉ lệ thì không.
Bản đồ trên điện thoại có tỉ lệ không?
Có, nhưng tỉ lệ thay đổi liên tục khi phóng to thu nhỏ, nên ứng dụng thường hiển thị thước tỉ lệ thay vì một con số cố định. Nhiều ứng dụng còn có công cụ đo khoảng cách trực tiếp.
