Miền Bắc có mùa đông vì mỗi năm đón nhiều đợt gió mùa đông bắc mang không khí lạnh từ vùng cao áp phía bắc châu Á tràn xuống. Càng đi về phía nam, khối khí lạnh càng ấm lên và yếu đi, tới dãy Bạch Mã thì bị chặn phần lớn, còn miền Nam nằm gần xích đạo nên nóng quanh năm và chỉ chia mùa theo mưa.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Chắc bạn từng thấy cảnh này trên mạng mỗi dịp cuối năm: người Hà Nội đăng ảnh áo phao, khăn len, còn người Sài Gòn đăng ảnh áo thun đi biển. Cùng một đất nước, cùng một ngày, mà như hai mùa. Hôm nay mình đi tìm lý do.
Không khí lạnh ở miền Bắc đến từ đâu?
Vào mùa đông, vùng lục địa rộng lớn phía bắc châu Á mất nhiệt rất nhanh, mặt đất lạnh làm không khí phía trên lạnh đi, nặng xuống và tạo thành một vùng áp cao. Không khí luôn có xu hướng chảy từ nơi áp cao sang nơi áp thấp.
Thế là từng đợt khối khí lạnh, khô từ vùng ấy tràn về phía nam, đi qua miền nam Trung Quốc rồi vào Việt Nam theo hướng đông bắc. Người miền Bắc gọi nôm na là gió mùa về, gió bấc về.
Mỗi đợt như vậy thường đến khá đột ngột. Chỉ trong một ngày, nhiệt độ có thể tụt nhiều độ, trời chuyển gió, mây kéo tới. Dự báo thời tiết hay dùng cụm từ không khí lạnh tăng cường để chỉ một đợt mới bồi thêm vào đợt cũ.
Các dãy núi hình cánh cung ở Đông Bắc mở ra phía bắc như một cái phễu, nên vùng này đón gió lạnh sớm nhất và lạnh nhất. Lạng Sơn, Cao Bằng thường là nơi xuất hiện những con số nhiệt độ thấp nhất trong các bản tin.
Vì sao khối khí lạnh yếu dần khi đi về phía nam?
Khối khí lạnh khi di chuyển trên mặt đất và mặt biển ấm hơn nó sẽ bị sưởi dần từ bên dưới. Càng đi xa, nó càng ấm lên, càng bị pha trộn, nên tới Thanh Hoá, Nghệ An thì đã không còn rét như ở Lạng Sơn.
Rồi tới dãy Bạch Mã, một nhánh núi của Trường Sơn đâm ngang ra biển. Phần lớn khối khí lạnh, vốn nặng và nằm sát mặt đất, khó vượt qua bức tường này. Phía nam Bạch Mã, mùa đông gần như không còn cái rét đúng nghĩa.
Những đợt không khí lạnh rất mạnh đôi khi vẫn len xuống tới Nam Trung Bộ và làm Nam Bộ se lạnh vào buổi sáng sớm. Người Sài Gòn gọi đó là những ngày trời lạnh hiếm hoi của tháng chạp. Nhưng cái se lạnh ấy chỉ là phần đuôi rất yếu của khối khí.
Mình hay hình dung khối khí lạnh như một dòng nước đổ từ trên xuống mặt bàn ấm: càng chảy xa càng mỏng, càng nguội bớt cái lạnh, và gặp một cái gờ thì dừng lại.
Miền Nam nóng quanh năm vì sao lại vẫn có hai mùa?
Miền Nam nằm gần xích đạo hơn, Mặt Trời quanh năm lên cao trên bầu trời, nên lượng nhiệt nhận được nhiều và khá đều. Chênh lệch nhiệt độ giữa tháng nóng nhất và tháng mát nhất chỉ vài độ, không đủ để gọi là mùa đông.
Thứ chia mùa ở đây là mưa. Khoảng từ tháng năm tới tháng mười một, gió mùa tây nam mang hơi ẩm từ biển vào, mưa rào gần như chiều nào cũng có. Từ khoảng tháng mười hai tới tháng tư năm sau, gió đổi hướng, trời khô, nắng chói, ít mưa.
Vì thế người miền Nam nói mùa mưa, mùa khô thay vì xuân hạ thu đông. Lịch trồng lúa, lịch sửa nhà, lịch cưới hỏi đều xoay quanh hai mùa này.
Còn miền Bắc thì có cả mùa đông lạnh lẫn mùa hè nóng ẩm mưa nhiều, giữa hai mùa có những giai đoạn chuyển tiếp mà người ta quen gọi là mùa xuân và mùa thu.
Rét đậm, rét hại là gì và vì sao cần để ý?
Trong bản tin thời tiết, rét đậm và rét hại là những cách gọi có ngưỡng rõ ràng. Rét đậm thường được dùng khi nhiệt độ trung bình của cả ngày từ khoảng mười lăm độ trở xuống, rét hại khi xuống khoảng mười ba độ trở xuống.
Những ngưỡng này không chỉ để nói cho biết. Lúa non, mạ, gia súc và người già, trẻ nhỏ đều dễ bị ảnh hưởng. Nông dân miền Bắc thường phải che phủ mạ bằng nilon, lùi lịch gieo cấy, giữ ấm chuồng trại khi có rét hại kéo dài.
Ở các vùng núi cao như Sa Pa, Mẫu Sơn, đỉnh Phan Xi Păng, những đợt rét mạnh có thể mang tới băng giá, có năm có tuyết. Đó là lúc du khách đổ lên săn băng, nhưng cũng là lúc người dân bản địa vất vả nhất vì rau màu, gia súc dễ chết rét.
Nên khi nghe bản tin nói rét hại, bạn hãy nghĩ tới những người đang ở vùng cao, những người làm nông, chứ không chỉ nghĩ tới chuyện mặc áo gì ra đường.
Sống giữa hai kiểu trời, người Bắc và người Nam thích nghi thế nào?
Nhà cửa miền Bắc truyền thống hay quay về hướng nam để tránh gió bấc mùa đông và đón gió mát mùa hè. Tường dày hơn, cửa có thể đóng kín. Nhà miền Nam thường thoáng, mái hiên rộng, nhiều cửa để đón gió và che mưa rào.
Món ăn cũng theo trời. Miền Bắc mùa đông có những món nóng, nhiều gừng, nhiều thịt, nồi lẩu bốc khói. Miền Nam quanh năm có nhiều rau sống, món canh chua, nước giải khát.
Mùa vụ thì rõ nhất. Miền Bắc chỉ có vụ chiêm xuân và vụ mùa, giữa hai vụ có thể thêm vụ đông trồng rau màu ưa lạnh như bắp cải, su hào, khoai tây. Miền Nam có thể làm ba vụ lúa một năm ở những nơi đủ nước.
Lần tới khi bạn đi từ Bắc vào Nam vào tháng mười hai, hãy để ý điểm nào trên đường bạn bắt đầu muốn cởi áo khoác. Nhiều người kể rằng đó thường là sau khi qua đèo Hải Vân.
Câu hỏi thường gặp
Gió mùa đông bắc thường bắt đầu từ tháng nào?
Những đợt không khí lạnh đầu tiên thường xuất hiện từ khoảng tháng mười, mạnh nhất vào tháng mười hai tới tháng hai, rồi yếu dần vào tháng ba, tháng tư. Thời điểm cụ thể mỗi năm mỗi khác.
Hà Nội có tuyết rơi không?
Ở vùng đồng bằng như Hà Nội gần như không có tuyết. Tuyết và băng giá chỉ thỉnh thoảng xuất hiện ở các đỉnh núi cao miền Bắc trong những đợt rét rất mạnh.
Vì sao miền Nam đôi khi cũng lạnh vào buổi sáng?
Khi có đợt không khí lạnh rất mạnh, phần đuôi của nó có thể lan tới Nam Bộ, làm nhiệt độ buổi sáng hạ xuống vài độ. Ngoài ra trời quang mây vào mùa khô cũng làm mặt đất mất nhiệt nhanh về đêm.
Khí hậu nhiệt đới gió mùa nghĩa là gì?
Đó là kiểu khí hậu có nhiệt độ cao, lượng mưa lớn và chịu sự thay đổi hướng gió theo mùa rõ rệt. Gió đổi hướng kéo theo mùa mưa và mùa khô, hoặc mùa nóng và mùa lạnh như ở miền Bắc Việt Nam.
Miền Trung có mùa đông không?
Bắc Trung Bộ vẫn có mùa đông nhưng ngắn và ấm hơn miền Bắc. Từ phía nam dãy Bạch Mã trở vào, mùa đông gần như không còn, thay vào đó là mùa mưa thu đông.
