Gió Lào là luồng gió tây nam đầu mùa hè vượt qua dãy Trường Sơn rồi đổ xuống đồng bằng Bắc Trung Bộ. Khi leo lên sườn núi phía tây, nó đã trút phần lớn hơi nước thành mưa; khi đổ xuống sườn đông, không khí bị nén lại và nóng lên, nên tới nơi thì vừa khô vừa nóng rát.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Người Nghệ Tĩnh có câu nói đùa rằng ở đây có hai thứ đặc sản không ai muốn mua: bão mùa thu và gió Lào mùa hè. Hôm nay mình kể về thứ thứ hai, một cơn gió có tên nước láng giềng nhưng thật ra được sinh ra bởi một dãy núi.
Vì sao gọi là gió Lào?
Gió này thổi tới từ hướng tây, hướng của nước Lào bên kia dãy Trường Sơn, nên dân gian gọi là gió Lào. Giới khí tượng gọi nó là gió tây khô nóng.
Nhưng cái tên dễ làm người ta hiểu nhầm. Nhiều người nghĩ gió Lào mang hơi nóng của một vùng sa mạc nào đó bên Lào sang. Thực tế ở bên kia núi, vào cùng thời điểm, lại đang là mùa mưa với không khí ẩm.
Cái khô và cái nóng không được mang tới, mà được tạo ra ngay trên đường đi, khi khối khí vượt qua dãy núi.
Hiện tượng này có ở nhiều vùng núi trên thế giới và có một cái tên chung là hiệu ứng phơn, mượn tên một loại gió ở vùng núi An-pơ bên châu Âu.
Cơ chế phơn: khối khí bị vắt khô rồi bị nén nóng
Đầu mùa hè, gió mùa tây nam thổi từ phía vịnh Bengal và Ấn Độ Dương qua bán đảo Đông Dương. Khi gặp sườn tây của Trường Sơn, khối khí ẩm buộc phải leo lên.
Leo lên cao, không khí giãn nở và lạnh đi. Tới một độ cao nào đó hơi nước ngưng tụ thành mây và mưa. Sườn tây vì thế mưa nhiều. Có một chi tiết quan trọng: khi hơi nước ngưng tụ, nó nhả ra một ít nhiệt, nên khối khí ẩm lạnh đi chậm hơn so với khối khí khô.
Qua khỏi đỉnh, khối khí đã mất phần lớn hơi nước bắt đầu đổ xuống. Lúc này nó khô, nên khi bị nén lại ở dưới thấp thì nóng lên nhanh, nhanh hơn tốc độ nó đã lạnh đi lúc leo lên.
Kết quả là ở cùng một độ cao, không khí phía sườn đông nóng hơn và khô hơn hẳn so với phía sườn tây. Đó là cái cảm giác như có ai đó mở cửa lò sấy mà người miền Trung quen thuộc.
Gió Lào thổi mạnh vào lúc nào và ở đâu?
Gió Lào thường xuất hiện từ khoảng tháng tư, mạnh nhất vào khoảng tháng năm tới tháng bảy, rồi yếu dần. Mỗi năm thời điểm và cường độ có khác, có năm kéo dài thành nhiều đợt liền.
Vùng chịu ảnh hưởng rõ nhất là dải Bắc Trung Bộ, từ Thanh Hoá tới Huế, đặc biệt là Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, nơi Trường Sơn Bắc thấp và hẹp nên gió vượt qua dễ, đồng bằng lại hẹp. Ở một số thung lũng Tây Bắc cũng có những ngày gió tây khô nóng tương tự.
Trong ngày gió Lào, nhiệt độ buổi trưa chiều có thể lên rất cao, độ ẩm xuống thấp tới mức môi khô nứt, lá cây rủ xuống. Đêm cũng không mát hơn bao nhiêu vì gió vẫn thổi.
Nắng nóng kéo dài kết hợp gió mạnh làm tăng nguy cơ cháy rừng, nhất là rừng thông và rừng trồng. Đây là lúc các bản tin cảnh báo cháy rừng ở miền Trung dày lên.
Gió Lào ảnh hưởng tới mùa màng và đời sống ra sao?
Lúa vụ hè thu đang ở giai đoạn trổ bông mà gặp gió Lào thì dễ bị lép hạt vì hoa lúa khô nhanh. Nông dân Bắc Trung Bộ thường tính toán lịch gieo cấy để lúa trổ trước hoặc sau đợt gió mạnh nhất, và giữ nước ruộng đủ.
Rau màu héo nhanh, ao hồ cạn, giếng nước xuống thấp. Người ta phải tưới vào sáng sớm hoặc chiều tối, chứ tưới giữa trưa thì nước bốc hơi gần hết.
Nhà cửa ở vùng gió Lào truyền thống có tường dày, mái thấp, ít cửa sổ hướng tây, xung quanh trồng cây che. Ban trưa người ta đóng cửa giữ mát trong nhà rồi tới chiều mới mở ra.
Cái khắc nghiệt ấy đã đi vào văn hoá, vào ca dao, vào câu chuyện về sự chịu thương chịu khó của người dải đất này. Nhiều người con xa quê nói rằng nghe nhắc tới gió Lào là thấy nhớ nhà.
Sống chung với gió Lào cho an toàn
Nguy cơ lớn nhất của ngày gió Lào là mất nước và say nắng. Cơ thể đổ mồ hôi nhiều mà gió khô làm mồ hôi bay hơi ngay, nên nhiều người không nhận ra mình đang mất nước. Uống nước đều đặn, kể cả khi chưa khát, là thói quen cần có.
Ra đường thì che kín, đội mũ rộng vành, áo dài tay sáng màu. Người làm việc ngoài trời nên tránh khung giờ gần trưa và đầu giờ chiều, nghỉ trong bóng râm. Thấy chóng mặt, buồn nôn, da nóng mà không ra mồ hôi là dấu hiệu nguy hiểm, cần đưa tới cơ sở y tế.
Trẻ nhỏ và người già cần được để ý nhiều hơn vì họ chịu nóng kém. Đừng để trẻ ngủ trong xe hay trong phòng kín không thông gió.
Còn một gợi ý nho nhỏ: nếu bạn ở vùng gió Lào, thử để ý xem trên đỉnh núi phía tây những ngày ấy có mây không. Đó chính là nơi cơn gió vừa trút mưa trước khi tới nhà bạn.
Câu hỏi thường gặp
Gió Lào có phải từ nước Lào thổi sang không?
Gió thổi từ hướng tây, nơi có nước Lào, nhưng cái khô nóng không phải do Lào mang sang. Nó được tạo ra khi khối khí ẩm vượt dãy Trường Sơn, mất hơi nước ở sườn tây rồi bị nén nóng khi đổ xuống sườn đông.
Hiệu ứng phơn là gì?
Đó là hiện tượng không khí trở nên khô và nóng khi vượt qua một dãy núi rồi đổ xuống sườn khuất gió. Tên gọi mượn từ một loại gió ở vùng núi An-pơ, châu Âu.
Nơi nào ở Việt Nam chịu gió Lào nặng nhất?
Dải Bắc Trung Bộ, nhất là Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình và Quảng Trị. Ở đây dãy núi phía tây khá thấp và đồng bằng hẹp, nên gió tràn xuống mạnh.
Gió Lào có gây mưa không?
Bản thân gió Lào khô nên gần như không gây mưa ở đồng bằng phía đông. Mưa đã xảy ra ở sườn tây dãy núi trước khi gió vượt sang.
Uống gì tốt trong những ngày gió Lào?
Nước lọc là quan trọng nhất, uống đều trong ngày. Người làm việc nặng ra nhiều mồ hôi có thể cần bù thêm muối khoáng; nếu có bệnh nền, nên hỏi bác sĩ về lượng nước và muối phù hợp.
