Dãy Bạch Mã là một nhánh núi của Trường Sơn chạy ngang ra tới biển, và đèo Hải Vân nằm ở đoạn cuối nhánh núi ấy. Bức tường núi này chặn phần lớn không khí lạnh mùa đông từ phía bắc, nên phía bắc có mùa đông lạnh và mưa dầm, còn phía nam ấm hơn hẳn và gần như không có mùa đông.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Có những con đèo chỉ là đường qua núi, nhưng có những con đèo là đường ranh giữa hai kiểu trời. Hôm nay mình đứng trên đỉnh Hải Vân, nhìn về hai phía, và kể vì sao người ta gọi nơi này là bức tường khí hậu.
Dãy Bạch Mã nằm ở đâu và vì sao lại chắn ngang?
Phần lớn các dãy núi ở miền Trung chạy dọc theo hướng bắc nam hoặc tây bắc đông nam, song song với bờ biển. Dãy Bạch Mã thì khác: nó tách ra từ Trường Sơn và chạy gần theo hướng tây đông, đâm thẳng ra biển ở khoảng giữa Huế và Đà Nẵng.
Đỉnh Bạch Mã cao hơn một nghìn bốn trăm mét, sườn núi phủ rừng nhiệt đới dày. Phần đuôi của nó ra tới biển chính là đèo Hải Vân, nơi núi gặp biển rất ngoạn mục.
Vì nằm chắn ngang như vậy, Bạch Mã trở thành một cái gờ trên đường đi của không khí lạnh từ phương bắc tràn xuống. Khối khí lạnh nặng, nằm sát mặt đất, rất khó vượt qua.
Không phải ngẫu nhiên mà nhiều tài liệu địa lý lấy dãy Bạch Mã làm mốc chia hai miền khí hậu phía bắc và phía nam của Việt Nam.
Huế và Đà Nẵng chỉ cách một con đèo mà trời khác nhau ra sao?
Vào mùa đông, Huế nằm phía bắc bức tường, nên đón không khí lạnh và chịu cảnh mưa dầm dề kéo dài nhiều ngày. Không khí lạnh ẩm bị dồn lại trước sườn núi, bị đẩy lên cao và trút mưa. Huế nổi tiếng là một trong những nơi mưa nhiều của cả nước, người Huế quen với cái rét ngọt và cái ướt dai dẳng.
Đà Nẵng ở phía nam, chỉ cách một con đèo, nhưng mùa đông ấm hơn rõ. Nhiều người đi xe qua đèo vào tháng mười hai kể rằng phía bên kia đỉnh đèo trời mưa phùn lạnh, qua bên này trời đã hửng, nhiệt độ cao hơn vài độ.
Tất nhiên Đà Nẵng cũng có mùa mưa lớn vào cuối năm do bão và gió đông bắc mang hơi ẩm từ biển vào. Khác biệt chủ yếu là cái lạnh và độ dai dẳng của mưa.
Thử nghe bản tin thời tiết vào những ngày có không khí lạnh mạnh, bạn sẽ thấy câu quen thuộc: khu vực từ Huế trở ra trời rét. Cái mốc ấy chính là dãy Bạch Mã.
Vì sao đỉnh núi Bạch Mã lại mát và mưa nhiều?
Bạch Mã cao hơn hẳn vùng đồng bằng xung quanh, lại đón cả gió từ biển vào. Không khí bị đẩy lên sườn núi, lạnh đi, tạo thành mây phủ gần như quanh năm. Vì vậy đỉnh núi mát hơn đồng bằng nhiều, sương mù dày đặc.
Vùng núi Bạch Mã được biết đến là nơi lượng mưa rất lớn. Rừng ở đây giữ được nhiều loài động thực vật quý, và khu vực này đã được lập vườn quốc gia.
Thời Pháp thuộc, người Pháp đã chọn Bạch Mã làm nơi nghỉ mát, xây biệt thự trên đỉnh, cũng như họ đã làm ở Đà Lạt, Sa Pa, Tam Đảo. Ngày nay một số nền móng biệt thự cũ vẫn còn trong rừng.
Cùng một cơ chế làm cho mọi đỉnh núi đều mát hơn chân núi, mình sẽ dành một tập riêng để nói kỹ.
Thiên hạ đệ nhất hùng quan và con đường qua bức tường
Đèo Hải Vân có nghĩa là đèo biển mây, vì đỉnh đèo thường chìm trong mây trong khi chân đèo là biển. Trên đỉnh đèo có di tích Hải Vân quan, một cửa ải cổ từ thời nhà Nguyễn, với tấm biển đề Thiên hạ đệ nhất hùng quan, nghĩa là cửa ải hùng vĩ bậc nhất thiên hạ.
Từ xưa, con đèo này là điểm thắt trên đường bộ Bắc Nam. Xe cộ phải leo qua con đường quanh co, dốc, thường xuyên có sương mù. Đường sắt Bắc Nam thì chọn men theo vách núi sát biển, tạo nên một trong những cung đường tàu đẹp nhất nước.
Ngày nay hầm đường bộ xuyên qua núi đã giúp xe cộ đi nhanh và an toàn hơn. Đường đèo cũ thì trở thành cung đường được người đi xe máy và đạp xe yêu thích để ngắm cảnh.
Có một điều thú vị: khi đi qua hầm, bạn không thấy sự thay đổi thời tiết từ từ như khi đi đèo. Ra khỏi hầm, đôi khi trời đã khác hẳn, như bước qua một cánh cửa.
Ranh giới khí hậu có phải là một đường kẻ cứng?
Nói Bạch Mã là ranh giới khí hậu là nói theo nghĩa chung, dễ hình dung. Thực ra thiên nhiên không vẽ đường kẻ cứng. Những đợt không khí lạnh rất mạnh vẫn có thể vượt qua và làm Đà Nẵng, Quảng Nam se lạnh.
Ngược lại, những năm mùa đông ấm, cái lạnh ở phía bắc dãy núi cũng không rõ rệt. Ranh giới khí hậu nên hiểu là một vùng chuyển tiếp mà dãy Bạch Mã là nơi sự thay đổi diễn ra rõ nhất.
Thảm thực vật cũng phản ánh điều này. Ở phía bắc dãy núi vẫn có những loài cây ưa khí hậu có mùa lạnh, phía nam thì cây nhiệt đới điển hình chiếm ưu thế hơn.
Nếu bạn có dịp đi tàu qua đoạn này vào mùa đông, hãy chuẩn bị một chiếc áo mỏng và ghi lại lúc mình bắt đầu thấy ấm. Đó là cách đo ranh giới khí hậu bằng chính cơ thể mình.
Câu hỏi thường gặp
Đèo Hải Vân nằm giữa hai địa phương nào?
Đèo Hải Vân nằm giữa Huế ở phía bắc và Đà Nẵng ở phía nam. Đây là đoạn cuối của dãy Bạch Mã nơi núi đâm ra biển.
Vì sao Huế mưa nhiều hơn Đà Nẵng?
Mùa đông, không khí lạnh ẩm bị dãy Bạch Mã chặn lại ở phía bắc, buộc phải bốc lên và gây mưa dầm kéo dài ở vùng Huế. Đà Nẵng nằm phía nam bức tường nên ít chịu kiểu mưa dầm lạnh này hơn.
Hầm Hải Vân dài bao nhiêu?
Hầm đường bộ Hải Vân dài khoảng sáu cây số, là một trong những hầm đường bộ dài nhất Đông Nam Á khi được đưa vào sử dụng. Hầm giúp xe không còn phải leo qua đỉnh đèo.
Ngoài Bạch Mã còn dãy núi nào chắn ngang ra biển?
Ở miền Trung còn có Hoành Sơn tại đèo Ngang và một số khối núi ở Nam Trung Bộ như vùng đèo Cả. Những nơi này cũng tạo ra khác biệt thời tiết giữa hai phía, nhưng Bạch Mã là ranh giới khí hậu rõ nhất.
Vườn quốc gia Bạch Mã có gì đặc biệt?
Vườn quốc gia Bạch Mã giữ một vùng rừng nhiệt đới ẩm lớn với nhiều thác, suối và đỉnh núi thường phủ mây. Nơi này có hệ động thực vật phong phú và còn lại dấu tích khu nghỉ mát của người Pháp.
