Nhiều sa mạc lớn như Sahara, sa mạc Ả Rập và sa mạc ở Úc nằm quanh vĩ độ ba mươi độ ở cả hai bán cầu, vì đó là nơi không khí khô từ trên cao chìm xuống sau khi đã trút hết mưa ở vùng xích đạo. Một số sa mạc khác hình thành vì nằm khuất sau núi cao, nằm quá sâu trong lục địa hoặc nằm cạnh một dòng biển lạnh.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Nếu bạn xoay quả địa cầu, bạn sẽ thấy các vùng màu vàng của sa mạc không rải ngẫu nhiên mà xếp thành hai dải song song với xích đạo. Hôm nay mình giải thích vì sao, và vì sao Việt Nam, dù không xa vĩ độ ấy, lại xanh tốt.
Không khí bốc lên ở xích đạo và chìm xuống ở đâu?
Vùng xích đạo nhận nhiều nắng nhất, không khí sát mặt đất nóng lên, mang nhiều hơi nước, bốc lên cao. Lên cao nó lạnh đi, hơi nước ngưng tụ, mưa đổ xuống gần như hằng ngày. Đó là lý do quanh xích đạo có những khu rừng mưa nhiệt đới như Amazon, Congo, Indonesia.
Không khí sau khi trút mưa đã khô, ở trên cao toả về phía hai cực. Tới khoảng vĩ độ ba mươi độ, nó nguội đi, nặng hơn và chìm xuống mặt đất.
Khi chìm xuống, không khí bị nén và nóng lên, độ ẩm tương đối giảm mạnh, mây khó hình thành. Vùng ấy quanh năm trời quang, nắng gắt, rất ít mưa. Các nhà khí tượng gọi đây là vùng áp cao cận nhiệt đới.
Vòng không khí bốc lên ở xích đạo, toả đi, chìm xuống ở vĩ độ ba mươi rồi chảy ngược về xích đạo sát mặt đất được gọi theo tên nhà khoa học đã mô tả nó: vòng tuần hoàn Hát-lây.
Những sa mạc nằm đúng dải ấy
Sahara ở bắc châu Phi, sa mạc lớn nhất thế giới nếu không tính các vùng băng giá ở hai cực, nằm gọn trong dải áp cao phía bắc. Nối sang phía đông là các sa mạc của bán đảo Ả Rập.
Ở bán cầu Nam, dải tương ứng có sa mạc Kalahari và Namib ở nam châu Phi, các sa mạc lớn ở trung tâm và phía tây nước Úc.
Ở châu Mỹ, các sa mạc vùng tây nam nước Mỹ, bắc Mexico cũng nằm quanh dải vĩ độ này.
Cũng cần nói thêm: sa mạc được định nghĩa theo lượng mưa ít ỏi, không phải theo cát. Nhiều sa mạc chủ yếu là đá sỏi, chỉ một phần là biển cát. Theo định nghĩa ấy, châu Nam Cực lạnh giá cũng được xếp là một sa mạc vì rất ít mưa tuyết.
Sa mạc do núi chắn, do xa biển và do dòng biển lạnh
Như mình đã kể ở tập về Trường Sơn, sườn khuất gió sau một dãy núi lớn thường khô. Khi dãy núi đủ cao và đủ dài, vùng phía sau có thể thành sa mạc. Một số sa mạc ở trung Á nằm khuất sau những dãy núi và cao nguyên lớn, không nhận được hơi ẩm từ đại dương.
Những vùng nằm quá sâu trong lục địa, cách biển hàng nghìn cây số, cũng khô vì gió tới đó đã mất gần hết hơi nước trên đường đi.
Dòng biển lạnh chạy dọc bờ biển tạo ra một kiểu sa mạc đặc biệt, nằm ngay sát biển. Nước lạnh làm không khí bên trên lạnh và ổn định, khó bốc lên thành mây mưa. Sa mạc Atacama ở Chile, được coi là một trong những nơi khô nhất thế giới, và sa mạc Namib ở tây nam châu Phi là hai ví dụ. Ở đó thường có sương mù từ biển nhưng hầu như không mưa.
Nghe quen không? Đó cũng là một phần lý do vùng Ninh Thuận ở nước mình khô, chỉ là ở mức nhẹ hơn rất nhiều.
Sahara không phải lúc nào cũng là sa mạc
Một điều thú vị: Sahara từng xanh tươi hơn nhiều so với bây giờ. Các nhà khoa học đã tìm thấy dấu vết hồ cổ, trầm tích sông, xương động vật như hà mã, cá sấu và những bức tranh khắc trên đá vẽ cảnh đồng cỏ, gia súc ở giữa vùng sa mạc ngày nay.
Thời kỳ ẩm ướt này kéo dài trong vài nghìn năm, kết thúc cách nay khoảng vài nghìn năm. Nguyên nhân chính được cho là những thay đổi nhỏ trong quỹ đạo và độ nghiêng của Trái Đất, làm gió mùa châu Phi mạnh lên rồi yếu đi.
Câu chuyện này nhắc rằng khí hậu không cố định. Những vùng ta tưởng là vĩnh viễn khô hay vĩnh viễn ẩm đều có thể thay đổi qua thời gian dài.
Nó cũng cho thấy khí hậu một vùng không chỉ do vĩ độ quyết định, mà còn do gió mùa, biển và núi.
Vì sao Việt Nam ở gần vĩ độ ấy mà không thành sa mạc?
Cực bắc Việt Nam ở khoảng hai mươi ba độ, không xa dải áp cao cận nhiệt đới. Vậy mà nước mình xanh tốt, mưa nhiều. Câu trả lời nằm ở gió mùa và biển.
Phía đông và nam Việt Nam là biển, cung cấp hơi ẩm dồi dào. Gió mùa châu Á, mạnh mẽ nhờ sự chênh lệch nóng lạnh giữa lục địa châu Á rộng lớn và các đại dương, mang mưa tới theo mùa. Gió mùa đã đẩy lùi ảnh hưởng của dải áp cao ở khu vực này.
So sánh với những nơi cùng vĩ độ như bắc châu Phi hay bán đảo Ả Rập, bạn sẽ thấy gió mùa và biển đã tạo nên khác biệt lớn đến thế nào.
Lần tới xoay quả địa cầu, bạn thử đặt ngón tay lên Hà Nội rồi xoay theo vĩ tuyến sang phía tây. Bạn sẽ đi qua những vùng rất khác: từ đồng lúa xanh tới sa mạc vàng, chỉ vì gió và biển khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Sa mạc lớn nhất thế giới là sa mạc nào?
Nếu tính cả vùng băng giá, châu Nam Cực là sa mạc lớn nhất vì rất ít mưa tuyết. Nếu chỉ tính sa mạc nóng, Sahara ở bắc châu Phi là lớn nhất.
Sa mạc có phải toàn cát không?
Không. Nhiều sa mạc chủ yếu là đá, sỏi, núi trọc, chỉ một phần diện tích là đồi cát. Sa mạc được xác định chủ yếu bằng lượng mưa rất thấp.
Vì sao sa mạc Atacama khô đến vậy?
Atacama nằm giữa dòng biển lạnh ngoài khơi và dãy núi Andes, lại ở vùng áp cao cận nhiệt đới. Cả ba yếu tố cùng làm không khí khó tạo mưa, khiến nơi này thuộc nhóm khô nhất thế giới.
Sahara từng có hồ và đồng cỏ thật không?
Có. Các nhà khoa học đã tìm thấy dấu vết hồ cổ, hoá thạch động vật và tranh khắc đá cho thấy Sahara từng ẩm ướt hơn trong một thời kỳ kéo dài vài nghìn năm.
Vòng tuần hoàn Hát-lây là gì?
Đó là vòng chuyển động của không khí giữa xích đạo và khoảng vĩ độ ba mươi độ: không khí nóng ẩm bốc lên ở xích đạo, toả ra, chìm xuống ở vùng cận nhiệt đới rồi quay về. Vùng không khí chìm xuống thường khô hạn.
