Đi dọc đất nước từ Bắc vào Nam, bạn có thể đọc được cả một cuốn sách địa lý qua cửa xe: đồng bằng có đê và luỹ tre, núi đá vôi dựng đứng vùng Ninh Bình, những con đèo nơi núi đâm ra biển ở miền Trung, cát trắng và đầm phá, đồi khô vùng Ninh Thuận, đất đỏ cao su ở Đông Nam Bộ rồi kênh rạch miền Tây. Mỗi lần cảnh vật đổi khác đều có một lý do.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Mình không giới thiệu điểm đến hay quán ăn, việc đó đã có nhiều người làm. Tập này mình muốn biến chuyến tàu hay chuyến xe dài của bạn thành một buổi học địa lý ngồi một chỗ, chỉ cần nhìn ra ngoài và biết mình đang tìm gì.
Rời đồng bằng sông Hồng: đê, làng và núi đá vôi
Ra khỏi Hà Nội về phía nam, bạn đi qua đồng bằng sông Hồng với những cánh đồng phẳng, những làng xóm có luỹ tre trên đất cao hơn, những con đê chạy dài. Như mình đã kể, làng nằm trên gò, ruộng nằm ở chỗ thấp.
Tới vùng Ninh Bình, cảnh đột ngột đổi khác. Những khối núi đá vôi dựng đứng mọc lên giữa đồng lúa, như những hòn đảo trên mặt đất. Đây là dải đá vôi nối từ Tây Bắc ra tới biển, cùng họ hàng với Hạ Long và Tràng An.
Qua dãy Tam Điệp là vào đất Thanh Hoá, Nghệ An. Đồng bằng hẹp dần, núi ở phía tây tiến gần hơn về phía đường đi.
Một dấu hiệu dễ nhận ra: càng đi về phía nam, nhà cửa ở Bắc Trung Bộ hay có tường dày, mái thấp hơn, một phần vì gió Lào mùa hè và bão mùa thu.
Miền Trung: đèo, cát trắng và đầm phá
Từ Hà Tĩnh vào Quảng Bình, bạn sẽ qua đèo Ngang, nơi dãy Hoành Sơn đâm ngang ra biển. Đây là một trong những chỗ thắt của đất nước, nơi núi và biển gần nhau nhất trên đường đi.
Ở Quảng Bình, Quảng Trị, bạn sẽ thấy những đồi cát trắng chạy dọc ven biển, xen những rừng phi lao trồng chắn cát. Đất cát nghèo, ruộng nhỏ, làng nép sau cồn cát.
Gần Huế, bạn có thể thấy những vùng nước lợ rộng mênh mông nằm song song với biển, cách biển bởi một dải cát dài. Đó là hệ đầm phá Tam Giang, Cầu Hai, một trong những hệ đầm phá lớn ở Đông Nam Á. Người dân nuôi cá, đánh bắt bằng những hàng sáo, hàng chà trên mặt nước.
Rồi tới đèo Hải Vân, bức tường khí hậu mà mình đã dành nguyên một tập. Nếu đi tàu, đoạn đường sắt men theo vách núi sát biển ở đây là một trong những đoạn đẹp nhất.
Nam Trung Bộ: núi sát biển và những đồi khô
Từ Quảng Nam trở vào, núi Trường Sơn Nam nhiều đoạn lan ra tận biển, tạo thành những con đèo như Cù Mông, đèo Cả, những vịnh kín đẹp như Quy Nhơn, Vân Phong, Nha Trang, Cam Ranh.
Qua khỏi vùng Nha Trang, Cam Ranh, bạn sẽ thấy màu sắc thay đổi rõ: cây cối thưa dần, đồi trọc màu nâu vàng, xương rồng, những cánh đồng muối trắng, những vườn nho thấp. Đó là vùng khô hạn Ninh Thuận mà mình đã giải thích vì sao.
Tiếp tục vào vùng Bình Thuận, đồi cát đỏ, cát trắng xuất hiện ven biển. Những cánh đồng thanh long trải dài, ban đêm có nơi thắp đèn sáng rực để kích thích cây ra hoa trái vụ.
Đây là đoạn đường mà cảnh vật thay đổi nhiều nhất trong một quãng ngắn, nên rất đáng để thức dậy sớm ngắm nhìn.
Đông Nam Bộ và miền Tây: đất đỏ rồi phù sa
Tới gần Đồng Nai, đất chuyển sang màu đỏ sẫm của bazan, những rừng cao su thẳng tắp, những vườn điều, vườn tiêu. Địa hình đồi thấp lượn sóng, cao ráo. Đây là vùng thềm phù sa cổ và đất bazan mà mình đã kể khi nói về nền đất Sài Gòn và vì sao công nghiệp dồn về đây.
Qua khỏi Thành phố Hồ Chí Minh, đi về miền Tây, mọi thứ trở nên phẳng tuyệt đối. Kênh rạch chằng chịt, những cây cầu cao bắc qua sông Tiền, sông Hậu, những vườn cây ăn trái xanh ngắt, nhà cửa trải dài theo kênh.
Càng xuống phía nam, bạn càng thấy nhiều dừa nước, bần, những vuông tôm thay cho ruộng lúa. Đó là dấu hiệu nước đã pha mặn.
Từ những núi đá vôi ở Ninh Bình tới những vuông tôm ở Cà Mau, bạn vừa đi qua gần như mọi kiểu cảnh quan chính của Việt Nam.
Mẹo để đọc cảnh quan tốt hơn
Mang theo một tấm bản đồ, giấy hay trên điện thoại, và thỉnh thoảng đối chiếu xem mình đang ở đâu. Biết mình đang ở gần núi hay gần biển, gần sông nào, sẽ giúp bạn hiểu cảnh vật trước mắt.
Để ý bốn thứ: màu đất, kiểu cây trồng, kiểu nhà, và vị trí của núi so với đường đi. Chỉ bốn thứ ấy đã kể cho bạn rất nhiều về khí hậu và đời sống.
Chụp một tấm ảnh qua cửa sổ mỗi khi bạn thấy cảnh vật đổi khác rõ rệt, ghi lại địa danh. Về nhà xếp chúng theo thứ tự, bạn sẽ có một tấm bản đồ cảnh quan của riêng mình.
Lần tới đi một chặng xe dài, bạn thử cất điện thoại đi trong một tiếng, chỉ nhìn ra ngoài và tự hỏi vì sao chỗ này lại thế này. Bạn sẽ ngạc nhiên vì mình đã bỏ qua bao nhiêu điều thú vị.
Câu hỏi thường gặp
Đoạn nào trên đường Bắc Nam cảnh đẹp nhất?
Mỗi người một ý, nhưng những đoạn núi gặp biển như đèo Ngang, đèo Hải Vân, các đèo ở Nam Trung Bộ và vùng đồi cát, đồng muối Ninh Thuận thường được nhắc tới nhiều vì cảnh thay đổi rõ rệt.
Đầm phá Tam Giang ở đâu?
Hệ đầm phá Tam Giang, Cầu Hai nằm ven biển vùng Huế, là những vùng nước lợ rộng nằm song song với biển, ngăn cách bởi dải cồn cát. Đây là nơi sinh sống và làm nghề của nhiều làng chài.
Vì sao vùng Ninh Thuận đồi trọc nhiều?
Vì đây là vùng khô hạn nhất nước, mưa rất ít, mùa khô kéo dài. Cây cối thích nghi bằng cách mọc thưa, lá nhỏ, nhiều gai.
Vì sao Đông Nam Bộ nhiều rừng cao su?
Vì vùng này có đất đỏ bazan và đất xám trên thềm phù sa cổ, địa hình cao ráo, khí hậu nóng ẩm với mùa khô rõ, rất hợp với cây cao su và các cây công nghiệp lâu năm.
Đi tàu hay đi xe thì ngắm cảnh địa lý tốt hơn?
Mỗi cách có cái hay. Đường sắt ở nhiều đoạn miền Trung đi sát biển, sát núi hơn, còn đi xe dễ dừng lại xem kỹ. Quan trọng là biết mình đang tìm gì khi nhìn ra ngoài.
