Đường đồng mức là đường nối những điểm có cùng độ cao trên bản đồ địa hình. Các đường càng sát nhau thì sườn càng dốc, càng thưa thì càng thoải; những vòng khép kín nhỏ dần vào trong là đỉnh đồi, còn những đường gấp hình chữ V chĩa mũi ngược lên phía cao là thung lũng của một con suối.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Bản đồ là một tờ giấy phẳng, vậy mà người ta vẫn vẽ được núi cao, vực sâu lên đó. Bí mật nằm ở những đường cong lượn mà nhiều người tưởng chỉ để trang trí. Hôm nay mình dạy bạn đọc chúng.
Cắt ngọn đồi thành từng lát
Hãy tưởng tượng bạn có một ngọn đồi bằng đất sét. Bạn cắt nó thành từng lát nằm ngang, mỗi lát dày đúng mười mét. Rồi bạn nhìn từ trên xuống và vẽ đường viền của từng lát lên giấy. Những đường viền ấy chính là các đường đồng mức.
Mỗi đường là một độ cao. Đi dọc theo một đường đồng mức ngoài thực địa, bạn sẽ không lên dốc cũng không xuống dốc, cứ đi ngang sườn đồi.
Khoảng chênh độ cao giữa hai đường liền nhau gọi là khoảng cao đều, thường ghi ở lề bản đồ, ví dụ mười mét hoặc hai mươi mét. Cứ vài đường lại có một đường đậm hơn ghi con số độ cao để dễ đếm.
Ở nhiều lớp học, giáo viên cho học sinh làm mô hình đồi bằng bìa cứng xếp chồng, mỗi tấm bìa là một đường đồng mức. Làm một lần là nhớ mãi.
Sát nhau là dốc, thưa là thoải
Nếu một sườn núi rất dốc, chỉ cần đi ngang một đoạn ngắn đã lên được mười mét. Trên bản đồ, các đường đồng mức ở sườn đó sẽ nằm rất sát nhau.
Nếu sườn thoải, phải đi một quãng dài mới lên được mười mét, các đường sẽ cách xa nhau.
Khi các đường đồng mức gần như chập vào nhau thành một dải đậm, đó là vách đá hoặc vực dựng đứng. Người đi núi nhìn thấy dải đó trên bản đồ sẽ biết phải tránh hoặc tìm đường vòng.
Trên cùng một ngọn núi, thường có sườn dốc và sườn thoải. Đọc đường đồng mức giúp bạn chọn đúng sườn để leo, thay vì đâm thẳng vào phía khó nhất.
Nhận ra đỉnh, thung lũng, sống núi và yên ngựa
Đỉnh đồi là những vòng khép kín nhỏ dần vào trong, vòng trong cùng là chỗ cao nhất. Một vùng trũng như hố, phễu đá vôi cũng là vòng khép kín, nhưng người ta thường vẽ thêm những vạch nhỏ hướng vào trong để phân biệt.
Thung lũng suối là nơi các đường đồng mức gấp thành hình chữ V hoặc chữ U, với mũi chữ V chĩa về phía thượng nguồn, phía cao. Mẹo nhớ: mũi tên chỉ ngược dòng nước.
Sống núi thì ngược lại, các đường đồng mức gấp hình chữ V với mũi chĩa về phía thấp. Nước mưa chảy hai bên sống núi xuống hai thung lũng khác nhau, như mình đã kể trong tập về đường chia nước.
Yên ngựa là chỗ thấp nằm giữa hai đỉnh, trông như hai vòng khép kín đứng cạnh nhau với một chỗ thắt ở giữa. Các con đường vượt núi, các con đèo thường chọn đi qua yên ngựa vì đó là chỗ thấp nhất để vượt từ thung lũng này sang thung lũng kia.
Dùng đường đồng mức khi leo núi và xem đất
Trước khi đi một cung đường núi, mở bản đồ địa hình và theo dõi con đường cắt qua bao nhiêu đường đồng mức. Đếm số đường nhân với khoảng cao đều, bạn biết mình phải leo lên bao nhiêu mét. Đoạn nào đường đồng mức dày đặc là đoạn dốc, nên tính thời gian nhiều hơn.
Nhiều ứng dụng bản đồ hiện có lớp địa hình hiển thị đường đồng mức. Bật lên khi lên kế hoạch đi núi là một thói quen tốt.
Khi xem một khu đất ở vùng đồi, đường đồng mức cho biết khu đất có dốc không, nước mưa sẽ chảy về hướng nào, có nằm ở đáy một thung lũng hứng nước không. Những thông tin này rất quan trọng trước khi xây dựng.
Đặc biệt nên cảnh giác với khu đất nằm ở cửa một thung lũng hẹp, nơi các đường đồng mức gấp chữ V sâu. Đó là đường đi của nước khi mưa lớn.
Từ đường đồng mức tới mô hình ba chiều
Ngày nay máy tính có thể dựng mô hình địa hình ba chiều từ dữ liệu độ cao, cho bạn xoay ngắm ngọn núi từ mọi phía. Nhưng nền tảng của những mô hình ấy vẫn là cùng một ý tưởng: độ cao của từng điểm trên mặt đất.
Dữ liệu độ cao được đo bằng nhiều cách, từ đo đạc thực địa truyền thống, ảnh chụp từ máy bay, tới vệ tinh và máy quét bằng tia la de từ trên cao.
Đọc được đường đồng mức trên giấy vẫn là kỹ năng đáng học, vì nó rèn cho bạn khả năng hình dung không gian và không phụ thuộc vào pin điện thoại.
Lần tới đứng trên một ngọn đồi, bạn thử nhìn xuống và tưởng tượng những đường đồng mức vẽ lên mặt đất. Chỗ nào chúng sẽ chụm lại, chỗ nào thưa ra? Đó là cách người đọc bản đồ giỏi nhìn thế giới.
Câu hỏi thường gặp
Đường đồng mức có cắt nhau không?
Thông thường không, vì một điểm không thể có hai độ cao khác nhau. Chỉ ở vách đá dựng đứng hoặc chỗ đá nhô ra thì các đường có thể chập vào nhau hoặc được vẽ đặc biệt.
Khoảng cao đều là gì?
Khoảng cao đều là chênh lệch độ cao giữa hai đường đồng mức liền nhau, thường được ghi ở lề bản đồ. Bản đồ vùng núi hay dùng khoảng cao đều lớn hơn bản đồ vùng đồng bằng.
Làm sao biết đâu là đỉnh, đâu là hố trên bản đồ?
Đọc số độ cao ghi trên các đường đồng mức: số tăng dần vào trong là đỉnh, giảm dần vào trong là hố. Hố thường được vẽ thêm những vạch nhỏ hướng vào trong.
Yên ngựa là gì?
Yên ngựa là chỗ thấp nằm giữa hai đỉnh núi, có hình giống chiếc yên ngựa. Đường đèo vượt núi thường đi qua yên ngựa vì đó là chỗ vượt núi thấp nhất.
Ứng dụng nào có đường đồng mức?
Nhiều ứng dụng bản đồ phổ biến và ứng dụng dành cho người đi bộ đường dài có lớp hiển thị địa hình với đường đồng mức. Bạn có thể bật lớp này trong phần chọn kiểu bản đồ.
