Bờ sông ở đồng bằng sạt lở khi dòng nước thiếu phù sa trở nên đói cát và khoét vào bờ, nhất là ở bờ lõm của các khúc quanh, cộng thêm khai thác cát, sóng tàu thuyền và nhà cửa đè nặng sát mép nước. Sụt lún là chuyện khác: lớp đất trẻ và mềm bên dưới đồng bằng bị nén lại dần, và nhanh hơn khi nước ngầm bị bơm lên quá nhiều.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Có những đêm ở miền Tây, cả một đoạn đường, vài căn nhà, một rặng dừa sụp xuống sông chỉ trong vài phút. Và có một thứ chậm hơn nhiều mà đáng lo không kém: cả đồng bằng đang thấp dần. Hôm nay mình kể về hai cách đất mất đi.
Dòng sông đói phù sa khoét bờ thế nào?
Một dòng sông luôn mang theo một lượng bùn cát nhất định, tuỳ sức chảy của nó. Khi nước về đã chở đủ phù sa, nó ít đào bới. Khi nước về trong hơn vì phù sa bị giữ lại ở thượng nguồn hoặc bị lấy đi, dòng chảy còn dư sức mang, nó sẽ lấy bùn cát từ chính lòng sông và bờ sông để bù vào.
Các nhà khoa học gọi hiện tượng này là sông đói phù sa. Lòng sông bị khoét sâu, bờ sông mất chân đế và sụp xuống.
Khai thác cát làm tình hình tệ hơn. Mỗi hố cát đào sâu dưới đáy sông là một chỗ trũng, cát từ chân bờ xung quanh trượt xuống lấp đầy, kéo theo bờ.
Ở đồng bằng sông Cửu Long, lượng phù sa về đồng bằng được nhiều nghiên cứu nhận định đã giảm trong những năm gần đây. Đó là một trong những lý do sạt lở bờ sông và bờ biển trở thành chuyện thường xuyên hơn.
Vì sao bờ lõm khúc quanh nguy hiểm nhất?
Sông ở đồng bằng hiếm khi chảy thẳng mà uốn lượn. Ở mỗi khúc quanh, dòng chảy chính bị văng ra phía bờ lõm, giống như khi xe vào cua, người ngồi bị đẩy ra phía ngoài.
Phía bờ lõm, nước chảy nhanh và xoáy sâu, liên tục gặm vào chân bờ. Bờ ở đây thường dốc đứng, đáy sát bờ sâu. Phía bờ lồi đối diện, nước chậm, phù sa lắng xuống tạo thành bãi bồi thoải.
Vì thế dòng sông luôn có xu hướng dịch dần về phía bờ lõm qua nhiều năm. Nhà cửa, đường sá dựng ở bờ lõm là ở trên con đường mà con sông đang đi tới.
Người ven sông lâu năm thường biết rõ đoạn nào là bờ ăn, đoạn nào là bờ bồi. Kinh nghiệm ấy đáng hỏi trước khi chọn chỗ dựng nhà.
Những yếu tố con người làm bờ sông yếu đi
Nhà cửa, kho bãi xây sát mép sông đè thêm tải trọng lên bờ đất vốn đã mềm. Nền đất bùn của đồng bằng không chịu được sức nặng lớn ở sát mép nước.
Tàu thuyền chạy nhanh tạo sóng đập liên tục vào bờ, nhất là ở những con kênh hẹp. Mỗi lần sóng đánh vào và rút ra lại kéo theo một ít đất.
Chặt bỏ cây ven bờ như bần, dừa nước, tre, để lấy chỗ hay làm cảnh đẹp, làm mất bộ rễ giữ đất.
Xả nước thải, nước mưa tập trung ở một điểm xuống bờ dốc cũng tạo những rãnh xói, từ đó khoét sâu dần vào bờ.
Sụt lún: khi cả đồng bằng thấp dần
Đồng bằng sông Cửu Long được bồi từ phù sa trong vài nghìn năm gần đây, nên lớp đất bên dưới còn rất trẻ, nhiều nước, mềm. Tự nhiên, lớp đất này luôn bị nén lại chậm dần theo thời gian. Trước kia, phù sa mới bồi lên hằng năm bù lại phần lún ấy.
Ngày nay, phù sa về ít hơn và đê bao chặn lũ ở nhiều nơi, nên phần bù vào giảm. Cùng lúc, việc khai thác nước ngầm làm các lớp đất mất nước và nén nhanh hơn, như mình đã kể trong tập về nước ngầm. Sức nặng của nhà cửa, đường sá cũng góp phần.
Theo nhiều nghiên cứu, tốc độ sụt lún ở một số nơi của đồng bằng có thể lên tới vài phân mỗi năm, nhanh hơn mức dâng của nước biển. Con số khác nhau theo từng vùng và từng phương pháp đo.
Vài phân mỗi năm nghe nhỏ, nhưng với một đồng bằng mà phần lớn chỉ cao hơn mực nước biển khoảng một, hai mét, thì sau vài chục năm là chuyện rất lớn: ngập triều nhiều hơn, mặn vào sâu hơn, đê kè phải nâng cao.
Dấu hiệu cần để ý nếu nhà bạn ở ven sông
Những vết nứt chạy song song với bờ sông trên sân, trên mặt đường, trên nền nhà là dấu hiệu quan trọng nhất. Vết nứt mới xuất hiện hoặc mở rộng nhanh nghĩa là khối đất phía ngoài đang tách ra.
Cây ven bờ nghiêng ra phía sông, cột hàng rào nghiêng, mặt đất lún xuống thành bậc, nước sông sát bờ xoáy mạnh bất thường, có tiếng đất rơi tõm xuống nước là những dấu hiệu khác.
Khi thấy các dấu hiệu này, hãy báo ngay cho chính quyền địa phương để được kiểm tra, khoanh vùng, và di chuyển người, tài sản ra khỏi khu vực nguy hiểm. Sạt lở bờ sông thường xảy ra đột ngột, hay vào ban đêm hoặc khi triều rút nhanh.
Lần tới đi xuồng trên một con sông miền Tây, bạn thử nhìn hai bên bờ và đoán bên nào đang bồi, bên nào đang lở. Chỉ cần nhìn độ dốc của bờ và cây cối là bạn đã đọc được hướng đi của con sông.
Câu hỏi thường gặp
Sông đói phù sa là gì?
Đó là khi dòng sông mang ít phù sa hơn khả năng của nó, thường do phù sa bị giữ lại ở hồ chứa hoặc bị khai thác. Dòng nước dư sức sẽ khoét lòng sông và bờ sông để lấy thêm vật liệu, gây sạt lở.
Vì sao sạt lở bờ sông hay xảy ra vào ban đêm?
Sạt lở thường liên quan tới lúc triều rút nhanh, khi áp lực nước đỡ phía ngoài bờ giảm đột ngột trong khi đất bờ còn ngậm nước. Thời điểm này nhiều khi rơi vào ban đêm, khiến người dân khó phát hiện.
Sụt lún và sạt lở khác nhau thế nào?
Sạt lở là khối đất ở bờ sông, bờ biển hay sườn dốc bị trượt, sụp xuống trong thời gian ngắn. Sụt lún là mặt đất cả một vùng thấp dần chậm rãi qua nhiều năm do lớp đất bên dưới bị nén.
Có cách nào chống sạt lở bờ sông không?
Có nhiều giải pháp như kè bờ, trồng cây ven bờ, hạn chế xây dựng sát mép sông, quản lý khai thác cát và giảm tốc độ tàu thuyền. Mỗi đoạn sông cần được đánh giá riêng để chọn cách phù hợp.
Sụt lún có dừng lại được không?
Không thể dừng hoàn toàn vì một phần là quá trình nén tự nhiên của đất trẻ. Nhưng giảm khai thác nước ngầm và để phù sa được bồi lại ở những nơi phù hợp có thể làm chậm đáng kể tốc độ sụt lún.
