Hai sườn dãy Trường Sơn sống hai kiểu trời vì dãy núi chắn ngang đường đi của gió mùa: sườn nào hứng gió ẩm thì mưa nhiều, sườn khuất gió thì khô và nóng hơn. Đó là lý do Tây Nguyên mưa vào mùa hè, còn dải duyên hải ngay bên kia núi lại mưa dồn vào mấy tháng thu đông.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Có một chuyện mà người đi công tác miền Trung hay ngạc nhiên: sáng ở Quy Nhơn trời mưa tầm tã, chiều lên Pleiku đã nắng ráo, hoặc ngược lại vào tháng khác. Chỉ cách nhau một con đèo mà như hai thế giới. Hôm nay mình giải thích vì sao.
Trường Sơn không phải một dãy núi liền mà là cả một hệ thống
Cái tên Trường Sơn nghĩa là núi dài, và nó dài thật, chạy gần suốt chiều dọc miền Trung, dọc theo biên giới với Lào rồi với Campuchia. Nhưng giới địa lý thường chia nó làm hai phần có tính cách khác hẳn nhau.
Trường Sơn Bắc kéo từ phía nam sông Cả ở Nghệ An tới khoảng dãy Bạch Mã. Đoạn này hẹp, khá thấp, gồm nhiều dãy núi song song chạy chếch, có những chỗ núi đâm ngang ra tận biển như Hoành Sơn ở đèo Ngang.
Trường Sơn Nam thì đồ sộ hơn. Phía đông là những khối núi cao dốc sát biển, phía tây là các cao nguyên rộng của Tây Nguyên. Nhìn theo mặt cắt ngang, nó giống một mái nhà lệch, dốc đứng về phía biển và thoải dần về phía tây.
Hiểu cái mái nhà lệch này là hiểu được rất nhiều chuyện về sông ngòi, khí hậu và đường sá miền Trung mà các tập sau mình sẽ còn quay lại.
Vì sao núi lại làm mưa ở một bên và khô ở bên kia?
Khi một khối không khí ẩm bị gió đẩy vào sườn núi, nó buộc phải leo lên cao. Càng lên cao không khí càng lạnh đi, hơi nước trong đó ngưng tụ thành mây rồi thành mưa. Sườn đón gió vì thế thường mưa nhiều.
Khi khối khí vượt qua đỉnh và đổ xuống sườn bên kia, nó đã mất phần lớn hơi nước. Đi xuống thấp, không khí bị nén lại và nóng lên. Sườn khuất gió vì vậy khô hơn, nóng hơn, có nơi trở thành vùng ít mưa.
Bạn có thể hình dung khối không khí như một miếng bọt biển đẫm nước. Đẩy nó lên dốc là vắt nó ra, tới khi qua bên kia núi thì chỉ còn lại miếng bọt biển khô.
Hiện tượng này xảy ra ở rất nhiều dãy núi trên thế giới, và ở Việt Nam thì Trường Sơn là ví dụ rõ nhất.
Vì sao Tây Nguyên mưa mùa hè còn duyên hải mưa mùa thu đông?
Vào khoảng tháng năm tới tháng mười, gió mùa tây nam thổi từ phía Ấn Độ Dương và vịnh Thái Lan tới, mang theo nhiều hơi ẩm. Tây Nguyên nằm ở sườn tây, đón thẳng luồng gió này, nên đây là mùa mưa của cao nguyên.
Cũng luồng gió ấy, khi vượt Trường Sơn sang sườn đông, đã bị vắt bớt hơi nước. Dải duyên hải Nam Trung Bộ vì thế mùa hè khá khô và nắng, đúng lúc dân du lịch đổ về tắm biển.
Tới khoảng tháng chín đến tháng mười hai, gió đổi hướng. Gió mùa đông bắc đi qua biển, nhặt thêm hơi ẩm, rồi đâm vào sườn đông của Trường Sơn. Lúc này lại tới lượt duyên hải mưa lớn, thêm các cơn bão và áp thấp nhiệt đới, trong khi Tây Nguyên bước vào mùa khô.
Thế là hai vùng chỉ cách một dãy núi lại có lịch mưa gần như ngược nhau. Nông dân hai bên núi cũng theo đó mà có lịch gieo trồng khác hẳn.
Gió Lào và những ngày nắng như rang ở Bắc Trung Bộ
Ở đoạn Trường Sơn Bắc, câu chuyện sườn khuất gió đi tới mức cực đoan. Đầu mùa hè, luồng gió tây nam vượt các dãy núi biên giới, đổ xuống đồng bằng Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị thành một luồng gió khô nóng mà người dân gọi là gió Lào.
Những ngày gió Lào, trời nắng chói, độ ẩm xuống thấp, cảm giác như hơi nóng hắt từ lò ra. Mình sẽ dành riêng một tập để nói kỹ về gió này, vì nó là một trong những hiện tượng thời tiết đặc trưng nhất của miền Trung.
Chỉ cần ghi nhớ ở đây là gió Lào không phải gió từ một sa mạc nào thổi tới. Nó là gió ẩm bình thường, đã bị dãy núi vắt khô rồi bị nén nóng lên khi đổ xuống.
Cái nắng và cái gió ấy đã nhuộm vào con người, giọng nói và món ăn của dải đất này nhiều hơn mình tưởng.
Khi đi qua Trường Sơn, bạn có thể quan sát những gì?
Nếu bạn đi một trong những con đèo vượt Trường Sơn như đèo Lò Xo, đèo An Khê, đèo Khánh Lê hay đường qua Bạch Mã, hãy để ý thảm thực vật. Sườn đón gió thường có rừng rậm, nhiều dương xỉ, rêu bám thân cây. Sườn khuất gió thưa hơn, có khi lộ ra những đồi cỏ tranh.
Mây cũng là một chỉ dấu. Những ngày gió mạnh, bạn có thể thấy một bức tường mây trùm lên đỉnh núi ở phía đón gió, tràn qua đỉnh rồi tan dần khi xuống phía bên kia, như thác mây.
Khi xuống đèo, hãy để ý cảm giác trên da. Đôi khi chỉ sau vài chục phút, bạn đã chuyển từ không khí mát ẩm sang khô nóng rõ rệt.
Thử ghi lại thời tiết ở hai đầu một con đèo trong cùng một ngày. Bạn sẽ có một bài học địa lý sống động hơn mọi trang sách.
Câu hỏi thường gặp
Dãy Trường Sơn dài bao nhiêu?
Dãy Trường Sơn kéo dài khoảng hơn một nghìn cây số dọc miền Trung và biên giới phía tây. Con số chính xác thay đổi tuỳ cách xác định điểm đầu và điểm cuối của dãy.
Trường Sơn Bắc và Trường Sơn Nam phân chia ở đâu?
Ranh giới thường được đặt ở khoảng dãy Bạch Mã, vùng giáp Huế và Đà Nẵng. Phía bắc là Trường Sơn Bắc thấp và hẹp, phía nam là Trường Sơn Nam với các khối núi và cao nguyên rộng.
Sườn đón gió là gì?
Sườn đón gió là phía núi quay về hướng gió ẩm thổi tới, nơi không khí bị đẩy lên cao, lạnh đi và gây mưa. Phía ngược lại gọi là sườn khuất gió, thường khô hơn.
Tây Nguyên có thuộc dãy Trường Sơn không?
Các cao nguyên Tây Nguyên thường được xem là phần phía tây của hệ thống Trường Sơn Nam. Chúng nằm ở sườn tây thoải của hệ thống núi này.
Vì sao miền Trung hay có lũ vào tháng mười, tháng mười một?
Vì đây là lúc gió mùa đông bắc mang hơi ẩm từ biển đâm vào sườn đông Trường Sơn, cộng thêm bão và áp thấp nhiệt đới. Mưa lớn trên núi dốc dồn xuống các sông ngắn, nên lũ lên rất nhanh.
