Gió mùa châu Á hình thành vì lục địa châu Á rộng lớn nóng lên và nguội đi nhanh hơn nhiều so với đại dương xung quanh. Mùa hè lục địa nóng, không khí bốc lên, gió ẩm từ biển thổi vào mang theo mưa; mùa đông lục địa lạnh, không khí khô từ trong lục địa thổi ra biển, tạo nên mùa khô hoặc mùa lạnh.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Gần như mọi tập trong mục khí hậu của Nhà Địa Lý đều nhắc tới gió mùa. Hôm nay mình lùi ra xa, nhìn cả châu Á, để thấy cỗ máy khổng lồ quyết định mưa nắng của hơn một nửa dân số thế giới.
Đất và nước nóng lạnh khác nhau
Bạn có thể tự kiểm chứng điều này ở bãi biển vào trưa hè. Cát nóng bỏng chân, còn nước biển vẫn mát. Tối đến, cát nguội nhanh, nước biển lại ấm hơn.
Đất đá nóng lên nhanh và nguội đi nhanh. Nước nóng lên chậm và giữ nhiệt lâu, lại có sóng và dòng chảy trộn nhiệt xuống sâu. Ở quy mô một bãi biển, điều này tạo ra gió biển ban ngày và gió đất ban đêm.
Gió mùa chính là phiên bản khổng lồ của gió biển gió đất, nhưng thay vì đổi chiều theo ngày và đêm, nó đổi chiều theo mùa hè và mùa đông, trên quy mô cả một châu lục.
Châu Á là lục địa lớn nhất thế giới, giáp với Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương rộng lớn. Chênh lệch nóng lạnh giữa hai bên vì thế lớn nhất, và gió mùa ở đây mạnh nhất hành tinh.
Mùa hè: biển thổi vào mang mưa
Mùa hè, Mặt Trời chiếu gần như thẳng đứng trên vùng nam và đông nam châu Á. Lục địa nóng lên rất mạnh, không khí bên trên bốc lên, tạo vùng áp thấp rộng lớn.
Không khí ẩm từ Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương bị hút vào đất liền. Khi gặp đất liền, gặp núi, nó bốc lên, ngưng tụ và đổ mưa. Đó là gió mùa tây nam và đông nam, mang tới mùa mưa cho Ấn Độ, Bangladesh, Myanmar, Thái Lan, Việt Nam và nam Trung Quốc.
Cao nguyên Tây Tạng rộng lớn và cao ngất cũng góp phần. Vào mùa hè, nó như một bếp lò đặt trên cao, làm nóng tầng không khí phía trên và tăng sức hút của lục địa. Mức độ đóng góp của cao nguyên này vẫn là chủ đề được giới khí hậu nghiên cứu nhiều.
Ở Ấn Độ, ngày gió mùa về được mong đợi như một sự kiện quốc gia. Ở Nam Bộ nước mình, những cơn mưa rào đầu mùa khoảng tháng năm cũng là lúc nông dân bắt đầu xuống giống.
Mùa đông: lục địa thổi ra biển
Mùa đông, lục địa châu Á, nhất là vùng Xi-bê-ri và Mông Cổ, lạnh đi rất mạnh. Không khí lạnh nặng xuống, tạo vùng áp cao khổng lồ. Gió từ đó thổi ra phía biển.
Gió này khô vì đến từ sâu trong lục địa. Ở Ấn Độ và Đông Nam Á, đây là mùa khô. Ở miền Bắc Việt Nam và nam Trung Quốc, nó đến dưới dạng những đợt không khí lạnh, như mình đã kể ở tập về mùa đông miền Bắc.
Khi luồng gió này đi qua biển trước khi vào bờ, nó nhặt thêm hơi ẩm. Đó là lý do miền Trung Việt Nam có mưa lớn vào mùa đông, ngược với phần lớn khu vực.
Một luồng gió, đi qua những địa hình khác nhau, tạo ra những kiểu thời tiết khác hẳn nhau. Đó là cái hay của địa lý.
Vì sao có năm gió mùa thất thường?
Gió mùa không chạy như đồng hồ. Có năm mưa đến sớm, có năm muộn, có năm mưa dồn dập, có năm thiếu hụt. Nhiều yếu tố ảnh hưởng tới nó.
Nhiệt độ mặt nước ở Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương là một yếu tố lớn. Hiện tượng En Ni-nô và La Ni-na mà mình từng kể làm thay đổi phân bố nóng lạnh của đại dương, kéo theo thay đổi của gió mùa.
Lượng tuyết phủ trên cao nguyên Tây Tạng vào mùa xuân, nhiệt độ đại dương ở những vùng xa, và nhiều yếu tố khác cũng được các nhà khoa học đưa vào mô hình dự báo mùa.
Với hàng tỉ người sống dựa vào nông nghiệp, một mùa gió mùa thất thường có thể là hạn hán hoặc lũ lụt. Vì vậy dự báo gió mùa là một trong những việc quan trọng nhất của ngành khí tượng ở châu Á.
Văn minh lúa nước: con đẻ của gió mùa
Cây lúa nước cần rất nhiều nước vào đúng mùa sinh trưởng. Gió mùa mang mưa tới đúng mùa nóng, khi cây cần nước nhất. Không phải ngẫu nhiên mà nền văn minh lúa nước phát triển rực rỡ ở vùng gió mùa châu Á.
Lịch nông nghiệp, lễ hội, tín ngưỡng của nhiều dân tộc trong vùng đều gắn với nhịp mùa mưa và mùa khô. Lễ cầu mưa, tết mừng lúa mới là những dấu vết văn hoá của sự phụ thuộc ấy.
Hơn một nửa dân số thế giới sống trong vùng chịu ảnh hưởng của gió mùa châu Á. Mưa của gió mùa nuôi sông ngòi, nước ngầm, rừng và đồng ruộng của họ.
Lần tới thấy cơn mưa rào đầu mùa ập xuống, bạn thử nghĩ tới hành trình của khối không khí ấy: có thể nó đã bốc lên từ mặt Ấn Độ Dương cách hàng nghìn cây số, đi qua nhiều nước trước khi rơi xuống mái nhà bạn.
Câu hỏi thường gặp
Gió mùa là gì?
Gió mùa là gió đổi hướng theo mùa trong năm, thường kéo theo sự thay đổi giữa mùa mưa và mùa khô. Nguyên nhân chính là chênh lệch nóng lạnh giữa lục địa và đại dương.
Vì sao gió mùa châu Á mạnh nhất thế giới?
Vì châu Á là lục địa lớn nhất, giáp các đại dương rộng lớn, nên chênh lệch nhiệt độ giữa đất và biển theo mùa rất lớn. Cao nguyên Tây Tạng cao và rộng cũng góp phần tăng cường gió mùa.
Gió mùa tây nam ở Việt Nam bắt đầu khi nào?
Gió mùa tây nam thường bắt đầu ảnh hưởng tới Việt Nam vào khoảng tháng năm, mang mùa mưa cho Nam Bộ và Tây Nguyên. Thời điểm cụ thể thay đổi theo từng năm.
Gió biển và gió đất là gì?
Gió biển thổi từ biển vào đất liền ban ngày khi đất nóng hơn biển, gió đất thổi từ đất ra biển ban đêm khi đất nguội nhanh hơn. Đây là phiên bản nhỏ theo ngày của gió mùa.
En Ni-nô ảnh hưởng gió mùa thế nào?
En Ni-nô làm thay đổi nhiệt độ mặt nước Thái Bình Dương và hoàn lưu khí quyển, thường làm gió mùa ở nhiều nơi của Nam Á và Đông Nam Á yếu đi, mưa ít hơn. Mức độ ảnh hưởng khác nhau theo từng năm và từng vùng.
