Vỏ Trái Đất được chia thành nhiều mảng lớn, trôi rất chậm trên lớp đá nóng và dẻo bên dưới, mỗi năm chỉ vài phân, cỡ tốc độ móng tay mọc. Dãy Himalaya mọc lên khi mảng mang tiểu lục địa Ấn Độ trôi lên phía bắc và đâm vào lục địa châu Á từ hàng chục triệu năm trước, và vì cú va chạm vẫn đang tiếp diễn nên dãy núi vẫn nhô cao từng chút mỗi năm.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Hôm nay mình rời Việt Nam để đi xa một chút, tới mái nhà của thế giới. Câu chuyện về dãy núi cao nhất hành tinh cũng là câu chuyện về một trong những ý tưởng lớn nhất của khoa học Trái Đất.
Ý tưởng lục địa trôi từng bị chế giễu
Nhìn bản đồ thế giới, nhiều người từng để ý bờ đông Nam Mỹ và bờ tây châu Phi khớp với nhau như hai mảnh ghép. Đầu thế kỷ hai mươi, nhà khoa học người Đức Alfred Wegener đưa ra giả thuyết rằng các lục địa từng dính liền rồi trôi dạt ra xa.
Ông dựa vào nhiều bằng chứng: hoá thạch cùng một loài sinh vật xuất hiện ở các lục địa cách nhau đại dương, các lớp đá giống hệt nhau ở hai bờ đại dương, dấu vết băng hà ở những nơi nay là nhiệt đới.
Nhưng Wegener không giải thích được lực nào đủ mạnh để đẩy cả một lục địa đi, nên ý tưởng của ông bị nhiều nhà khoa học thời đó bác bỏ.
Phải tới giữa thế kỷ hai mươi, khi các nhà khoa học khảo sát đáy đại dương và phát hiện đáy biển đang tách giãn ở các dãy núi ngầm giữa đại dương, bức tranh mới rõ ràng. Thuyết kiến tạo mảng ra đời và được chấp nhận rộng rãi.
Các mảng chuyển động thế nào?
Vỏ Trái Đất cùng phần trên của lớp manti bên dưới tạo thành một lớp cứng, bị chia thành khoảng một chục mảng lớn và nhiều mảng nhỏ. Bên dưới là lớp đá rất nóng, dù rắn nhưng có thể chảy dẻo cực kỳ chậm qua thời gian địa chất.
Nhiệt từ lòng Trái Đất làm lớp đá này chuyển động, kéo theo các mảng trôi đi. Ở ranh giới giữa các mảng có ba kiểu gặp nhau chính: tách xa nhau, đâm vào nhau, hoặc trượt ngang qua nhau.
Ở nơi hai mảng tách xa, đá nóng chảy trồi lên tạo đáy biển mới. Ở nơi một mảng đại dương đâm vào một mảng khác, nó thường chúi xuống bên dưới, tạo ra rãnh biển sâu, núi lửa và động đất mạnh. Ở nơi hai mảng lục địa đâm vào nhau, không bên nào chịu chìm, vỏ bị nén, uốn nếp và đẩy lên cao thành núi.
Himalaya chính là kiểu thứ ba, một vụ va chạm giữa hai khối lục địa.
Ấn Độ đâm vào châu Á
Theo các nhà địa chất, tiểu lục địa Ấn Độ từng tách khỏi một siêu lục địa phía nam và trôi lên phía bắc với tốc độ khá nhanh theo tiêu chuẩn địa chất. Giữa nó và châu Á từng có một đại dương.
Khi đại dương ấy bị đóng lại, Ấn Độ đâm vào châu Á cách nay khoảng vài chục triệu năm. Vỏ Trái Đất ở vùng va chạm bị ép lại, chồng lên nhau, dày lên và nhô cao, tạo thành dãy Himalaya và cao nguyên Tây Tạng phía sau.
Đỉnh Everest, mà người Nepal và người Tây Tạng có tên gọi riêng, cao gần tám nghìn chín trăm mét, là đỉnh núi cao nhất so với mực nước biển trên Trái Đất.
Điều đáng kinh ngạc là lớp đá gần đỉnh Everest có chứa hoá thạch của sinh vật biển. Những lớp đá ấy từng là trầm tích dưới đáy đại dương cổ, bị cú va chạm nâng lên tận nóc nhà thế giới.
Va chạm vẫn đang tiếp diễn
Mảng Ấn Độ vẫn đang tiếp tục đẩy về phía bắc, mỗi năm vài phân. Vì vậy dãy Himalaya vẫn đang được nâng lên, dù đồng thời cũng bị bào mòn bởi băng, gió và nước.
Lực ép khổng lồ này tích tụ trong đá rồi giải phóng đột ngột thành những trận động đất. Vùng Himalaya, Nepal, bắc Ấn Độ, Tây Tạng thường xuyên có động đất, có những trận rất mạnh gây thiệt hại lớn.
Như mình đã kể trong tập về động đất ở Việt Nam, ảnh hưởng của cú va chạm này còn lan rất xa, làm các đứt gãy ở vùng Tây Bắc nước mình thỉnh thoảng trượt và gây động đất.
Cũng chính khối núi và cao nguyên khổng lồ này còn góp tay tạo nên gió mùa châu Á, câu chuyện mình sẽ kể ở một tập sau.
Nhìn thấy kiến tạo mảng ở đâu quanh ta?
Bạn không cần lên Himalaya để thấy kiến tạo mảng. Những dãy núi Tây Bắc chạy theo hướng tây bắc đông nam, những đứt gãy dọc sông Hồng, những lớp đá bị uốn cong trên vách núi ven đường đều là dấu vết của những lực đã ép, kéo vỏ Trái Đất.
Khi đi đường đèo, để ý những vách đá có các lớp xếp chồng bị uốn lượn, nghiêng dốc thay vì nằm ngang. Chúng từng nằm phẳng dưới đáy biển hoặc hồ cổ, rồi bị ép cong như ta gấp một tấm chăn.
Những hòn đảo núi lửa như Lý Sơn mà mình đã kể, những cao nguyên bazan Tây Nguyên, cũng là kết quả của các hoạt động trong lòng Trái Đất gắn với chuyển động của các mảng.
Lần tới thấy một vách đá có vân uốn lượn, bạn thử nghĩ tới lực đã làm cong nó, và thời gian hàng triệu năm mà mắt người không thể chứng kiến trọn vẹn.
Câu hỏi thường gặp
Có bao nhiêu mảng kiến tạo?
Vỏ Trái Đất thường được chia thành khoảng một chục mảng lớn và nhiều mảng nhỏ hơn. Số lượng cụ thể tuỳ cách các nhà khoa học phân chia các mảng nhỏ.
Các mảng di chuyển nhanh bao nhiêu?
Các mảng di chuyển rất chậm, thường chỉ vài phân mỗi năm, tương đương tốc độ móng tay mọc. Tuy chậm nhưng qua hàng triệu năm, chúng dịch chuyển được hàng nghìn cây số.
Vì sao trên đỉnh Everest có hoá thạch sinh vật biển?
Vì lớp đá gần đỉnh từng là trầm tích dưới đáy một đại dương cổ. Khi Ấn Độ va chạm với châu Á, các lớp đá này bị ép và nâng lên rất cao.
Alfred Wegener là ai?
Alfred Wegener là nhà khoa học người Đức đầu thế kỷ hai mươi, người đưa ra giả thuyết lục địa trôi. Ý tưởng của ông ban đầu bị bác bỏ, nhưng sau này trở thành nền móng cho thuyết kiến tạo mảng.
Dãy Himalaya có còn cao lên không?
Có. Mảng Ấn Độ vẫn tiếp tục đẩy về phía bắc nên dãy Himalaya vẫn được nâng lên, đồng thời cũng bị bào mòn. Tốc độ thay đổi độ cao rất nhỏ so với một đời người.
