Núi đá vôi và hang động hình thành khi nước mưa, vốn hơi chua vì hoà một ít khí cacbonic, từ từ hoà tan đá vôi dọc theo các khe nứt suốt hàng triệu năm. Khe nứt rộng dần thành hang, hang lớn sụp trần thành thung lũng, phần đá còn sót lại đứng thành những khối núi dựng đứng mà bạn thấy ở Hạ Long, Tràng An hay Phong Nha.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Hôm nay mình nói về kiểu địa hình làm nên nhiều cảnh đẹp nổi tiếng nhất nước mình. Giới địa lý gọi nó là địa hình karst, một cái tên mượn từ một vùng đá vôi ở châu Âu, và đằng sau những tấm ảnh đẹp là một câu chuyện rất chậm rãi của nước và đá.
Nước mưa làm sao khoét được cả một quả núi?
Đá vôi chủ yếu được làm từ một chất gọi là canxi cacbonat, cũng là chất có trong vỏ ốc, vỏ sò và cặn trắng trong ấm đun nước. Chất này gần như không tan trong nước tinh khiết, nhưng lại tan chậm trong nước có tính axit nhẹ.
Nước mưa khi rơi qua không khí và ngấm qua lớp đất có lá mục sẽ hoà thêm khí cacbonic, trở thành một dung dịch axit rất yếu.
Đá vôi lại thường bị nứt nẻ do các vận động của vỏ Trái Đất. Nước len theo những khe nứt ấy, hoà tan hai bên vách, khe rộng ra thành rãnh, rãnh thành hang. Một đời người không thấy, nhưng hàng triệu năm thì đủ rỗng ruột cả dãy núi.
Vì vậy vùng đá vôi thường có một đặc điểm lạ: mưa nhiều mà mặt đất lại thiếu nước. Nước không chảy trên mặt mà chui hết xuống các hệ thống sông ngầm. Người dân cao nguyên đá ở Hà Giang phải làm hồ treo, bể chứa để giữ nước mưa chính vì lý do này.
Thạch nhũ và măng đá mọc ra từ đâu?
Trong hang, câu chuyện đảo ngược lại. Giọt nước thấm qua trần hang đã mang theo đá vôi hoà tan. Khi giọt nước treo trên trần, gặp không khí trong hang, một phần khí cacbonic thoát ra, và đá vôi lại kết tủa thành một vòng mỏng.
Vòng này chồng lên vòng kia, sau rất nhiều năm thành một cột rủ xuống từ trần, đó là thạch nhũ. Giọt nước rơi xuống nền vẫn còn đá hoà tan, lại kết tủa dần thành một cột mọc từ dưới lên, đó là măng đá. Khi hai cái gặp nhau, chúng thành một cột đá liền.
Tốc độ mọc của thạch nhũ thay đổi rất nhiều tuỳ lượng nước và độ ẩm của từng hang, nên mình không đưa ra một con số chung. Chỉ cần nhớ là rất chậm.
Màu sắc của thạch nhũ cũng kể chuyện. Màu trắng thường là đá vôi khá tinh khiết, còn những sắc vàng, nâu, đỏ đến từ các chất khoáng khác như sắt hay chất hữu cơ mà nước mang theo khi thấm qua đất.
Vì sao Hạ Long, Tràng An và Phong Nha cùng là đá vôi mà trông khác hẳn nhau?
Cùng một kiểu đá, nhưng mỗi nơi ở một giai đoạn khác nhau của câu chuyện, và có thêm những nhân vật phụ khác nhau. Ở Phong Nha, núi đá vôi còn lớn, liền khối, rừng phủ dày, và hệ thống hang ngầm khổng lồ chạy bên trong. Đây là kiểu địa hình karst còn đang ở thế khối núi.
Ở Tràng An, quá trình hoà tan đã đi xa hơn. Nhiều hang đã sụp trần, để lại những thung lũng kín bao quanh bởi vách đá, và những dãy núi rời rạc như tháp. Nước ngập trong các thung lũng, nối với nhau bằng các hang xuyên thuỷ mà thuyền nan đi qua được.
Hạ Long và Bái Tử Long là câu chuyện thêm một bước nữa: một vùng núi đá vôi tương tự đã bị nước biển dâng lên nhấn chìm phần chân. Những ngọn tháp đá bây giờ nhô lên giữa biển thành hàng nghìn đảo đá. Sóng biển còn khoét thêm vào chân đảo những ngấn lõm sát mặt nước, một dấu vết mà ở Tràng An không có.
Phong Nha là núi còn nguyên, Tràng An là núi đã thủng, Hạ Long là núi đã ngập chân. Cùng một tác giả là nước, nhưng ba chương khác nhau.
Đi hang động cần hiểu gì để an toàn và giữ hang?
Hang động là môi trường khép kín, độ ẩm cao, nhiệt độ khá ổn định, nên rất nhạy cảm. Ánh đèn mạnh để lâu có thể làm rêu tảo mọc lên vách, hơi thở và mồ hôi của hàng nghìn người mỗi ngày làm thay đổi độ ẩm. Vì thế các hang mở cho khách thường có lối đi, có rào, có giờ tắt đèn.
Về an toàn, điều cần biết nhất là hang có sông ngầm có thể ngập rất nhanh khi trên núi mưa lớn, kể cả khi chỗ bạn đứng trời đang khô. Nước từ cả một vùng núi dồn xuống các khe và đổ vào hang. Những chuyến đi vào hang chưa khai thác luôn cần người dẫn đường có kinh nghiệm và theo dõi thời tiết.
Nền hang ẩm và trơn, đá vôi kết tủa có thể sắc như dao. Giày bám tốt và đèn dự phòng là thứ hay bị quên khi mải chụp ảnh.
Và một thói quen nhỏ nhưng quý: không chạm vào thạch nhũ, không bẻ mang về. Một mẩu đá trong túi bạn có thể là thứ hang đó mất cả thế kỷ mới mọc lại được.
Nhận ra địa hình karst khi đi đường bằng cách nào?
Bạn không cần vào hang mới thấy karst. Trên đường đi, nếu thấy núi có vách dựng đứng màu xám trắng, đỉnh lởm chởm, chân núi có những hốc đen, thì khả năng cao đó là đá vôi. Núi đá phiến hay đá granit thường có sườn thoải hơn, phủ đất dày hơn.
Một dấu hiệu khác là những thung lũng tròn kín, đáy phẳng, không thấy suối chảy ra, người dân trồng lúa hoặc ngô bên trong. Đó thường là những phễu karst lớn, nước thoát qua lỗ ngầm dưới đáy. Gặp mưa to kéo dài, lỗ thoát không kịp, cả thung lũng có thể ngập như một cái chậu.
Ở các vùng như Hà Giang, Cao Bằng, Lạng Sơn, Hoà Bình, Ninh Bình, Quảng Bình đều có những dải đá vôi lớn.
Lần tới đứng trước một vách đá vôi, bạn thử tìm xem có ngấn nước cũ nào in trên vách không. Đôi khi đó là dấu vết của một mặt nước đã từng nằm cao hơn rất nhiều so với bây giờ.
Câu hỏi thường gặp
Địa hình karst là gì?
Karst là kiểu địa hình hình thành khi nước hoà tan các loại đá dễ tan như đá vôi. Đặc trưng của nó là núi vách dựng, hang động, sông ngầm, phễu và thung lũng kín. Tên gọi này mượn từ một vùng đá vôi ở châu Âu.
Hang Sơn Đoòng có phải hang lớn nhất thế giới không?
Sơn Đoòng ở Quảng Bình được biết đến rộng rãi như một trong những hang có lòng hang lớn nhất thế giới đã được khảo sát. Danh hiệu lớn nhất phụ thuộc vào cách đo theo thể tích hay chiều dài, và các cuộc khảo sát hang trên thế giới vẫn đang tiếp tục.
Vì sao vùng núi đá vôi thường thiếu nước?
Vì nước mưa không chảy trên mặt mà thấm nhanh xuống các khe nứt và hang ngầm. Mặt đất giữ được ít nước, nên người dân phải làm bể chứa, hồ treo hoặc tìm mạch nước dưới chân núi.
Đảo đá ở Hạ Long có phải do núi lửa tạo ra không?
Không. Các đảo đá ở Hạ Long là núi đá vôi hình thành từ trầm tích biển rất cổ, được nâng lên rồi bị nước hoà tan, sau đó bị biển dâng nhấn chìm phần chân. Núi lửa tạo ra đá bazan, một loại đá khác hẳn.
Có nên mang một mẩu thạch nhũ về làm kỷ niệm không?
Không nên. Thạch nhũ mọc rất chậm và là một phần của di sản, phần lớn các hang mở cửa cho khách đều cấm bẻ hoặc chạm vào. Chụp ảnh là cách giữ kỷ niệm mà không làm hỏng hang.
