Vành đai lửa Thái Bình Dương là một dải hình móng ngựa bao quanh Thái Bình Dương, nơi các mảng kiến tạo đâm vào nhau và một mảng chúi xuống dưới mảng kia. Phần lớn các trận động đất mạnh và núi lửa đang hoạt động trên thế giới nằm trên dải này, từ Nhật Bản, Philippines, Indonesia tới New Zealand và toàn bộ bờ tây châu Mỹ.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Mỗi lần nghe tin động đất ở Nhật, núi lửa phun ở Indonesia hay sóng thần ở Chile, gần như lần nào cũng gặp cái tên vành đai lửa. Hôm nay mình giải thích cái tên nghe như trong phim ấy thật ra là gì.
Một vòng quanh đại dương lớn nhất
Nếu đánh dấu trên bản đồ thế giới vị trí của những trận động đất mạnh và những núi lửa đang hoạt động, bạn sẽ thấy chúng không rải đều. Rất nhiều chấm dồn thành một vòng gần như liền mạch bao quanh Thái Bình Dương.
Vòng ấy đi từ New Zealand lên Indonesia, Philippines, Đài Loan, Nhật Bản, bán đảo Kamchatka, vòng qua quần đảo Aleutian sang Alaska, rồi chạy dọc bờ tây Bắc Mỹ, Trung Mỹ và dãy Andes ở Nam Mỹ.
Vì nhiều núi lửa nằm trên vòng này, người ta gọi nó là vành đai lửa. Theo các tổng hợp khoa học, phần lớn các trận động đất trên thế giới và một phần rất lớn số núi lửa đang hoạt động nằm ở đây.
Câu hỏi là vì sao chúng lại xếp hàng đúng quanh Thái Bình Dương?
Đới hút chìm: nơi một mảng chui xuống mảng khác
Đáy Thái Bình Dương thuộc về những mảng đại dương, làm bằng đá nặng hơn đá lục địa. Ở rìa đại dương, chúng gặp các mảng khác và chúi xuống bên dưới, chìm dần vào lớp manti nóng. Vùng này gọi là đới hút chìm.
Nơi mảng bắt đầu chúi xuống tạo ra những rãnh biển rất sâu. Rãnh Mariana ở tây Thái Bình Dương là nơi sâu nhất của các đại dương, sâu khoảng mười một cây số.
Khi mảng chìm xuống, nó kéo theo nước biển ngấm trong đá. Ở dưới sâu, nước làm đá nóng chảy dễ hơn, tạo ra mắc ma. Mắc ma nhẹ hơn nên dâng lên, phun ra thành núi lửa ở phía mảng bên trên, xếp thành chuỗi song song với rãnh biển.
Còn động đất xảy ra vì mảng chìm xuống không trượt êm mà bị kẹt, tích tụ lực rồi giải phóng đột ngột. Những trận động đất lớn nhất từng được ghi nhận đều xảy ra ở các đới hút chìm.
Những vùng đất sống trên vành đai lửa
Nhật Bản nằm ở nơi nhiều mảng gặp nhau, là một trong những nước có nhiều động đất nhất thế giới. Người Nhật đã phát triển những quy chuẩn xây dựng chống động đất, hệ thống cảnh báo sớm và diễn tập thường xuyên từ khi còn nhỏ.
Indonesia có số núi lửa đang hoạt động thuộc loại nhiều nhất thế giới. Vụ phun trào của núi lửa Tambora năm một nghìn tám trăm mười lăm là một trong những vụ phun trào lớn nhất trong lịch sử ghi chép được. Tro bụi của nó làm khí hậu nhiều nơi trên thế giới lạnh đi, và năm sau đó được nhớ tới ở châu Âu và Bắc Mỹ như năm không có mùa hè.
Philippines nằm sát ngay phía đông Biển Đông, cũng là nơi nhiều động đất và núi lửa. Như mình đã kể ở tập về động đất ở Việt Nam, đới hút chìm phía tây Philippines là nơi các nhà khoa học theo dõi khi đánh giá nguy cơ sóng thần cho bờ biển miền Trung.
Cái giá của việc sống trên vành đai lửa rất lớn, nhưng đất núi lửa lại rất màu mỡ. Những cánh đồng lúa trên sườn núi lửa ở Java, Bali nuôi sống mật độ dân cư rất cao.
Việt Nam nằm ở đâu so với vành đai lửa?
Việt Nam không nằm trên vành đai lửa. Nước mình nằm ở phía trong của mảng Á Âu, cách đới hút chìm gần nhất khá xa.
Đó là lý do Việt Nam ít động đất mạnh và không có núi lửa đang hoạt động, như mình đã kể ở mục thiên tai. Các núi lửa ở Tây Nguyên, Lý Sơn, Cồn Cỏ đều đã tắt từ rất lâu và gắn với những cơ chế khác.
Tuy vậy, Việt Nam vẫn ở trong khu vực có thể chịu ảnh hưởng gián tiếp, chủ yếu là nguy cơ sóng thần từ những trận động đất rất lớn ở đới hút chìm phía đông, và rung chấn lan truyền từ các trận động đất ở các nước lân cận.
Sống gần mà không nằm trên vành đai lửa là một may mắn địa lý của nước mình.
Học gì từ những nước sống trên vành đai lửa?
Điều đáng học nhất là văn hoá chuẩn bị. Ở những nước thường xuyên có động đất, trường học dạy trẻ cách phản ứng từ nhỏ, nhà nào cũng có túi đồ khẩn cấp, toà nhà được xây theo tiêu chuẩn chịu rung.
Hệ thống cảnh báo sớm có thể phát tín hiệu vài giây tới vài chục giây trước khi rung chấn mạnh tới, đủ để tàu điện dừng lại, người dân chui xuống gầm bàn. Cảnh báo sóng thần cho thời gian lâu hơn để sơ tán.
Khi đi du lịch tới những nước này, hãy dành vài phút đọc hướng dẫn an toàn trong khách sạn, biết lối thoát hiểm và nơi sơ tán sóng thần nếu ở gần biển.
Lần tới nghe tin về một trận động đất ở đâu đó trên thế giới, bạn thử mở bản đồ và xem nó có nằm trên vành đai lửa không. Rất có thể câu trả lời là có.
Câu hỏi thường gặp
Vành đai lửa Thái Bình Dương dài bao nhiêu?
Vành đai lửa trải dài hàng chục nghìn cây số quanh rìa Thái Bình Dương, từ New Zealand qua Đông Á, sang Alaska và dọc bờ tây châu Mỹ.
Việt Nam có nằm trong vành đai lửa không?
Không. Việt Nam nằm phía trong mảng Á Âu, cách các đới hút chìm của vành đai lửa khá xa. Vì vậy nước ta ít động đất mạnh và không có núi lửa đang hoạt động.
Rãnh Mariana sâu bao nhiêu?
Rãnh Mariana ở tây Thái Bình Dương sâu khoảng mười một cây số tại điểm sâu nhất, là nơi sâu nhất được biết đến của các đại dương trên Trái Đất.
Năm không có mùa hè là gì?
Đó là cách gọi năm một nghìn tám trăm mười sáu, khi thời tiết ở châu Âu và Bắc Mỹ lạnh bất thường. Nguyên nhân chính được cho là tro bụi từ vụ phun trào núi lửa Tambora ở Indonesia năm trước đó.
Vì sao đất núi lửa màu mỡ?
Tro và đá núi lửa chứa nhiều khoáng chất, khi phong hoá trong khí hậu ẩm sẽ tạo ra đất giàu dinh dưỡng. Vì vậy nhiều vùng quanh núi lửa có nông nghiệp phát triển và dân cư đông đúc.
