Các đảo ven biển Việt Nam có nhiều nguồn gốc khác nhau. Lý Sơn và Cồn Cỏ là đảo núi lửa với đá bazan sẫm màu, các đảo ở vùng Hạ Long và Cát Bà là núi đá vôi bị biển dâng nhấn chìm phần chân, còn Phú Quốc là một khối đất đá trầm tích từng nối với đất liền, nay bị biển tách ra.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Đứng trên một hòn đảo, ít ai hỏi hòn đảo này từ đâu ra. Nhưng câu trả lời lại giải thích được màu cát, màu đá, nguồn nước ngọt, thậm chí cả món đặc sản của đảo. Hôm nay mình nói về các đảo ở góc tự nhiên và đời sống.
Đảo núi lửa: Lý Sơn và Cồn Cỏ
Lý Sơn, ngoài khơi Quảng Ngãi, là ví dụ dễ thấy nhất của đảo núi lửa ở Việt Nam. Trên đảo vẫn còn những ngọn núi hình chóp với miệng núi lửa cũ, như núi Thới Lới. Bờ biển nhiều đoạn là đá bazan đen, có những vòm đá, hang đá do dung nham và sóng biển tạo thành.
Đất trên đảo hình thành từ tro và đá núi lửa phong hoá. Người Lý Sơn nổi tiếng với nghề trồng tỏi, hành, và họ có một kỹ thuật đặc biệt: phủ một lớp cát trắng lên trên lớp đất đỏ núi lửa. Lớp cát giữ ẩm, giữ nhiệt, giúp cây ít bị cỏ dại.
Cồn Cỏ, ngoài khơi Quảng Trị, cũng là một hòn đảo được hình thành từ hoạt động núi lửa, với đá bazan và đất đỏ. Đảo nhỏ, rừng nguyên sinh còn khá nhiều so với kích thước.
Các ngọn núi lửa này đã tắt từ rất lâu. Không có ghi nhận nào về việc chúng có thể hoạt động lại trong tương lai gần.
Đảo đá vôi: những ngọn núi bị biển dâng nhấn chìm
Vùng Hạ Long, Bái Tử Long và quần đảo Cát Bà có hàng nghìn đảo đá vôi. Như mình đã kể trong tập về địa hình karst, đây vốn là một vùng núi đá vôi trên đất liền, bị nước hoà tan thành những ngọn tháp, rồi biển dâng lên nhấn chìm phần thấp.
Mực nước biển trên Trái Đất đã lên xuống nhiều lần qua các thời kỳ băng hà. Khi băng tan sau thời kỳ lạnh gần nhất, nước biển dâng lên đáng kể, tràn vào những vùng trũng giữa các ngọn núi.
Đảo đá vôi thường có vách dựng đứng, ít bãi cát, nhiều hang động. Nước ngọt trên đảo khó giữ vì thấm nhanh xuống khe đá, giống như vùng karst trên đất liền.
Cát Bà là đảo lớn nhất trong vùng, có rừng, có hồ, có thung lũng, là nơi sinh sống của loài voọc Cát Bà, một loài linh trưởng quý hiếm chỉ có ở đây.
Đảo lục địa: Phú Quốc và những đảo từng nối với đất liền
Phú Quốc là đảo lớn nhất Việt Nam, nằm trong vịnh Thái Lan. Nền đá của đảo chủ yếu là đá trầm tích như sa thạch, bột kết, cùng loại với đá ở vùng đất liền gần đó. Giới địa chất coi Phú Quốc là một đảo lục địa.
Đảo lục địa là phần đất vốn thuộc về lục địa, chỉ bị nước biển tách ra khi mực nước dâng lên. Vào những thời kỳ biển rút xa, vùng biển nông giữa Phú Quốc và đất liền từng là đất khô.
Vì là đảo lớn, có núi và có rừng, Phú Quốc giữ được nguồn nước ngọt từ suối và hồ, đủ cho nông nghiệp như trồng tiêu, cây ăn trái. Bãi cát trắng mịn ở nhiều nơi trên đảo hình thành từ đá sa thạch bị phong hoá.
Nhiều đảo gần bờ khác ở Việt Nam cũng là đảo lục địa, cấu tạo từ cùng loại đá với vùng đất liền đối diện. Nhìn đá trên đảo và đá trên bờ, đôi khi bạn sẽ thấy chúng như anh em.
Đảo san hô và đảo cát
Ở những vùng biển nhiệt đới nước trong, ấm, san hô có thể xây nên những rạn lớn. Qua thời gian rất dài, xác san hô và vỏ sinh vật vụn ra thành cát, tích lại trên rạn, có khi nhô lên khỏi mặt nước thành đảo thấp.
Đảo san hô thường rất thấp, chỉ cao hơn mặt biển vài mét, cát trắng tinh, nước ngọt hiếm. Cây mọc trên đó phải chịu được gió, mặn và đất nghèo.
Gần bờ còn có những đảo cát, cồn cát hình thành ở cửa sông hoặc trong đầm phá do sóng và dòng chảy đắp lại. Chúng có thể đổi hình dạng sau mỗi mùa bão.
Mỗi kiểu đảo một tính cách: đảo núi lửa đất tốt mà ít nước, đảo đá vôi đẹp mà khó sống, đảo lục địa lớn và đủ đầy hơn, đảo san hô mong manh nhất.
Đến một hòn đảo, quan sát gì để đoán nguồn gốc?
Hãy nhìn màu đá ở bờ biển. Đá đen, nặng, có lỗ nhỏ li ti là dấu hiệu bazan núi lửa. Đá xám trắng, vách dựng đứng, có hốc khoét là đá vôi. Đá có lớp xếp chồng như những trang sách thường là đá trầm tích.
Nhìn màu cát. Cát đen hoặc xám sẫm có thể chứa mảnh đá núi lửa. Cát trắng tinh, nhiều mảnh vỏ sò vụn thường đến từ san hô và sinh vật. Cát vàng, cát nâu thường từ đá lục địa.
Hỏi người dân về nước ngọt. Đảo nào nhiều giếng, nhiều suối thường là đảo lớn có nền đá giữ nước. Đảo nào phải trữ nước mưa trong bể, phải chở nước từ đất liền ra, thường là đảo nhỏ, đảo đá vôi hoặc đảo san hô.
Lần tới lên một hòn đảo, bạn thử nhặt một nắm cát và một hòn đá ven bờ. Chúng sẽ kể cho bạn câu chuyện hàng triệu năm của nơi bạn đang đứng.
Câu hỏi thường gặp
Đảo lớn nhất Việt Nam là đảo nào?
Phú Quốc là đảo lớn nhất Việt Nam, nằm trong vịnh Thái Lan. Đây là một đảo lục địa có núi, rừng và nguồn nước ngọt tương đối dồi dào.
Núi lửa ở Lý Sơn còn hoạt động không?
Không. Các núi lửa ở Lý Sơn đã tắt từ rất lâu và không có ghi nhận hoạt động trong lịch sử. Ngày nay các miệng núi lửa cũ là điểm tham quan và đất canh tác.
Vì sao người Lý Sơn phủ cát lên ruộng tỏi?
Lớp cát phủ trên đất núi lửa giúp giữ ẩm, hạn chế cỏ dại và điều hoà nhiệt độ cho đất. Đây là kinh nghiệm canh tác đặc trưng của người dân đảo.
Đảo lục địa là gì?
Đảo lục địa là phần đất vốn thuộc lục địa, bị nước biển tách ra khi mực nước biển dâng. Đá trên đảo thường cùng loại với đá ở vùng đất liền gần đó.
Voọc Cát Bà là loài gì?
Voọc Cát Bà là một loài linh trưởng quý hiếm chỉ sống trên quần đảo Cát Bà, Hải Phòng. Loài này sống trên các vách núi đá vôi và đang được bảo tồn nghiêm ngặt.
