Thuỷ triều lên xuống chủ yếu do lực hút của Mặt Trăng, cộng thêm lực hút của Mặt Trời, kéo nước đại dương thành những chỗ phồng mà Trái Đất quay qua mỗi ngày. Phần lớn bờ biển có hai lần nước lên trong một ngày, nhưng vịnh Bắc Bộ, vì hình dạng và kích thước lòng vịnh, lại chủ yếu chỉ có một lần lên một lần xuống.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Người làng biển gọi là nước lớn, nước ròng, và họ thuộc lịch nước như thuộc lịch âm. Hôm nay mình kể vì sao biển thở ra thở vào như vậy, và vì sao cùng một bờ biển Việt Nam mà mỗi nơi thở một nhịp khác.
Mặt Trăng kéo nước biển như thế nào?
Mọi vật có khối lượng đều hút nhau. Mặt Trăng hút Trái Đất, và nước biển, vốn dễ dịch chuyển, bị kéo về phía Mặt Trăng nhiều hơn phần đất đá cứng. Ở phía Trái Đất đối diện Mặt Trăng, nước phồng lên thành một chỗ dâng.
Điều ít người biết là ở phía bên kia Trái Đất, phía quay lưng với Mặt Trăng, nước cũng phồng lên. Lý do là lực hút giảm dần theo khoảng cách: phần nước ở xa nhất bị kéo yếu hơn phần lõi Trái Đất, nên nó như bị bỏ lại phía sau.
Thế là Trái Đất có hai chỗ nước phồng ở hai phía đối diện. Trái Đất tự quay một vòng mỗi ngày, nên một điểm trên bờ biển, về lý thuyết, sẽ đi qua hai chỗ phồng và hai chỗ lõm, tức là hai lần nước lên, hai lần nước xuống.
Vì Mặt Trăng cũng di chuyển quanh Trái Đất, giờ nước lên mỗi ngày đến muộn hơn hôm trước một chút, khoảng gần một tiếng. Ngư dân vì thế hay tính giờ nước theo ngày âm lịch.
Triều cường, triều kém và những ngày rằm, mùng một
Mặt Trời cũng hút nước biển, tuy yếu hơn Mặt Trăng vì ở xa hơn rất nhiều. Khi Mặt Trời, Mặt Trăng và Trái Đất gần như thẳng hàng, hai lực cộng vào nhau, nước lên rất cao và rút rất thấp. Đó là kỳ triều cường.
Thẳng hàng xảy ra vào dịp trăng tròn và trăng non, tức là quanh ngày rằm và ngày mùng một âm lịch. Đây là lý do triều cường ở các thành phố ven biển và ven sông hay rơi vào quanh những ngày này, thường lệch vài ngày tuỳ nơi.
Khi Mặt Trăng và Mặt Trời ở vị trí vuông góc so với Trái Đất, quanh ngày mùng tám và hai mươi ba âm lịch, hai lực một phần triệt tiêu nhau. Nước lên không cao, rút không thấp, gọi là triều kém.
Trong năm còn có những tháng triều đặc biệt cao, khi Mặt Trăng ở gần Trái Đất nhất hoặc gặp các vị trí thiên văn thuận lợi. Ở Nam Bộ, triều cường cuối năm âm lịch thường được nhắc tới nhiều.
Vì sao vịnh Bắc Bộ một ngày chỉ một lần nước lên?
Bức tranh hai lần lên xuống mỗi ngày là lý thuyết cho một đại dương phủ kín Trái Đất. Thực tế, các đại dương bị lục địa chia cắt, mỗi vịnh, mỗi vùng biển có hình dạng và độ sâu riêng. Sóng triều đi vào đó bị phản xạ, cộng hưởng, giống như nước sóng sánh trong một cái chậu.
Ở vịnh Bắc Bộ, kiểu cộng hưởng của lòng vịnh làm thành phần triều một ngày một lần trội hơn hẳn. Ngư dân Quảng Ninh, Hải Phòng quen với nhịp mỗi ngày một con nước lớn, một con nước ròng. Giới hải dương học gọi đó là chế độ nhật triều.
Dọc bờ biển miền Trung, thuỷ triều nhìn chung yếu và có nơi pha trộn hai kiểu. Vào tới Nam Bộ, phía biển Đông của đồng bằng lại có nhịp hai lần lên xuống mỗi ngày nhưng không đều, gọi là bán nhật triều không đều.
Cũng vì vậy mà biên độ triều mỗi nơi khác nhau rõ. Bãi triều ở Bắc Bộ và Nam Bộ có thể lộ ra rất rộng lúc nước ròng, trong khi nhiều bãi biển miền Trung gần như không thấy nước lên xuống nhiều.
Thuỷ triều quyết định đời sống làng biển ra sao?
Với người nuôi ngao, cào hến, bắt ốc trên bãi triều, nước ròng là giờ làm việc. Họ ra bãi khi nước rút và phải vào bờ trước khi nước lên. Lịch làm việc của họ không theo giờ hành chính mà theo con nước.
Thuyền đánh cá ra vào cửa sông, cửa lạch cũng phải canh con nước. Nhiều cửa lạch cạn, nước ròng thì thuyền mắc cạn, phải chờ nước lớn mới qua được.
Ở đồng bằng sông Cửu Long, thuỷ triều đẩy nước ngược vào sâu trong sông rạch hai lần mỗi ngày. Người dân dùng chính nhịp này để lấy nước vào ruộng, vào vuông tôm, và cũng phải canh để không lấy phải nước mặn vào mùa khô.
Ngay cả việc làm muối, đặt đáy, đóng cọc nò bắt cá cũng gắn với nhịp nước. Thuỷ triều là cái đồng hồ của làng biển.
Đi biển chơi, xem thuỷ triều để làm gì?
Nếu bạn định đi bộ ra một hòn đảo nhỏ hay một bãi đá chỉ lộ ra khi nước ròng, hãy xem giờ nước lên trước. Nhiều người đã bị kẹt lại vì mải chơi, nước lên nhanh chặn đường về.
Bãi triều bùn có thể rất lún. Đi sâu vào lúc nước đang lên là một trong những tình huống nguy hiểm nhất ở vùng biển nông. Nên đi cùng người địa phương và mang giày phù hợp.
Người thích chụp ảnh cũng nên xem thuỷ triều. Một bãi đá rêu xanh, một đầm phá phẳng lặng có thể đẹp hẳn khi nước ròng hoặc khi nước vừa lên tới.
Lần tới ra biển, bạn thử đánh dấu mép nước bằng một viên đá, rồi một tiếng sau quay lại xem. Bạn sẽ thấy mình đang đứng trong một nhịp thở khổng lồ do Mặt Trăng điều khiển.
Câu hỏi thường gặp
Nước lớn và nước ròng là gì?
Nước lớn là lúc thuỷ triều lên cao nhất, nước ròng là lúc thuỷ triều rút xuống thấp nhất. Người miền Nam hay dùng hai cách gọi này, miền Bắc còn gọi là nước lên và nước xuống.
Vì sao triều cường hay vào dịp rằm và mùng một?
Vì khi đó Mặt Trăng, Mặt Trời và Trái Đất gần như thẳng hàng, lực hút của Mặt Trăng và Mặt Trời cộng vào nhau. Nước dâng cao hơn và rút thấp hơn so với những ngày khác.
Nhật triều là gì?
Nhật triều là chế độ thuỷ triều mỗi ngày chỉ có một lần nước lên và một lần nước xuống. Vịnh Bắc Bộ là vùng tiêu biểu có chế độ này ở Việt Nam.
Có thể tra lịch thuỷ triều ở đâu?
Lịch thuỷ triều cho các trạm ven biển được các cơ quan khí tượng thuỷ văn và hải dương công bố hằng năm. Ngoài ra nhiều ứng dụng thời tiết và bản tin địa phương cũng có thông tin giờ nước.
Gió bão có làm thuỷ triều cao hơn không?
Có. Gió mạnh thổi vào bờ và áp suất thấp của bão có thể đẩy mực nước biển dâng cao thêm, gọi là nước dâng do bão. Nếu nước dâng trùng với triều cường, mực nước ven bờ sẽ rất cao và nguy hiểm.
