Rừng ngập mặn giữ bờ biển bằng bộ rễ chằng chịt làm sóng yếu đi và làm dòng nước chậm lại, nhờ đó phù sa lắng xuống quanh gốc cây thay vì bị cuốn ra khơi. Một dải rừng đủ rộng có thể làm sóng nhỏ đi rất nhiều trước khi tới đê, đồng thời là nơi tôm cá con trú ẩn và lớn lên.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Có một kiểu rừng mà mỗi ngày bị biển nhấn chìm rồi lại trả lên hai lần. Cây ở đó uống nước mặn, đứng trên bùn, thở bằng rễ. Hôm nay mình đi vào rừng ngập mặn và kể vì sao nó là bức tường xanh của bờ biển.
Cây sống trong nước mặn bằng cách nào?
Với phần lớn cây trồng, nước mặn là thuốc độc. Muối hút nước ra khỏi rễ, cây héo rũ. Nhưng các loài cây ngập mặn như đước, mắm, bần, sú, vẹt đã tìm ra nhiều cách để sống chung với muối.
Có loài lọc muối ngay ở rễ, chỉ cho nước tương đối ngọt đi vào. Có loài cho muối vào rồi thải ra qua tuyến muối trên lá, nếu bạn liếm thử lá mắm sẽ thấy mặn. Có loài dồn muối vào những lá già rồi cho lá rụng đi.
Bùn ngập nước thiếu không khí, nên rễ cây cần cách để thở. Cây mắm, cây bần mọc những rễ thở nhô lên khỏi bùn như hàng chông nhỏ. Cây đước thì có rễ chống cong vòng từ thân xuống, vừa đỡ cây đứng vững trên bùn lỏng, vừa có lỗ thở.
Đước còn có cách sinh sản đặc biệt: hạt nảy mầm ngay trên cây thành một trụ dài, rụng xuống cắm vào bùn hoặc trôi theo nước tới nơi khác mới bám rễ.
Rừng làm sóng yếu đi và giữ đất ra sao?
Khi sóng đi vào rừng, nó va vào hàng trăm, hàng nghìn thân cây và rễ cây. Mỗi lần va chạm, sóng mất một ít năng lượng. Đi qua một dải rừng dày, sóng nhỏ đi rõ rệt.
Các nghiên cứu ở nhiều nơi trên thế giới cho thấy độ giảm sóng phụ thuộc vào bề rộng rừng, mật độ cây, loài cây và độ cao của sóng. Không có một con số chung cho mọi nơi, nhưng nguyên tắc là rừng càng rộng và dày, sóng tới đê càng yếu.
Rễ cây còn làm nước chảy chậm lại. Nước chậm thì phù sa lắng xuống. Lâu dần, mặt bãi quanh rừng được bồi cao lên, rừng lấn dần ra biển. Đó là cách rừng ngập mặn không chỉ giữ đất mà còn tạo thêm đất.
Khi có bão, rừng ngập mặn giảm bớt sức gió và sóng cho làng xóm phía sau. Nhiều làng ven biển có kinh nghiệm rằng nơi còn rừng thì đê ít vỡ hơn.
Những cánh rừng ngập mặn lớn ở Việt Nam
Rừng ngập mặn phát triển tốt nhất ở những bờ biển có bãi bùn rộng, sóng không quá mạnh, nhiều phù sa. Đồng bằng sông Cửu Long, nhất là vùng bán đảo Cà Mau, là nơi có diện tích rừng ngập mặn lớn nhất nước.
Rừng ngập mặn Cần Giờ, ở cửa sông phía đông nam Thành phố Hồ Chí Minh, là một câu chuyện đặc biệt. Rừng ở đây từng bị tàn phá nặng trong chiến tranh và được trồng lại trong nhiều năm sau đó. Ngày nay khu vực này đã được công nhận là khu dự trữ sinh quyển thế giới.
Ở miền Bắc, vùng ven biển Quảng Ninh, Hải Phòng, Thái Bình, Nam Định có những dải rừng sú vẹt, trang, mắm. Rừng ngập mặn miền Bắc phải chịu mùa đông lạnh nên cây thường thấp hơn rừng phía Nam.
Miền Trung bờ biển nhiều cát, sóng mạnh, nên rừng ngập mặn ít hơn, chủ yếu nằm trong các đầm phá và cửa sông kín gió.
Vì sao rừng ngập mặn bị mất?
Trong nhiều năm, một phần lớn rừng ngập mặn ven biển đã bị chặt để làm ao nuôi tôm, lấy gỗ, lấy than hoặc lấy đất. Người ta thấy ngay lợi ích của ao tôm, còn lợi ích của rừng thì vô hình cho tới khi mất đi.
Khi rừng bị phá, bờ biển mất lớp bảo vệ. Sóng đánh thẳng vào bãi, bùn bị cuốn đi, bờ lùi dần vào đất liền. Nhiều đoạn bờ biển ở đồng bằng sông Cửu Long hiện đang bị sạt lở nặng, có nơi mỗi năm mất đi một dải đất.
Thiếu phù sa từ sông cũng làm rừng khó tự phục hồi. Rừng ngập mặn cần bãi bùn được bồi liên tục để cây con bám rễ.
Ao nuôi tôm ở vùng rừng cũ cũng không bền: đất bị chua, dịch bệnh tôm tăng, nhiều ao bỏ hoang sau vài năm. Đó là bài học mà nhiều vùng ven biển đã trả giá để học.
Trồng lại rừng ngập mặn: vì sao không đơn giản?
Nghe thì dễ: cắm trụ đước xuống bùn là xong. Thực tế nhiều đợt trồng rừng ngập mặn đã thất bại vì trồng sai chỗ. Mỗi loài cây cần một độ cao bãi riêng, ngập nước bao lâu mỗi ngày, độ mặn bao nhiêu.
Trồng quá thấp, cây con bị ngập quá lâu và sóng cuốn đi. Trồng trên bãi đang bị xói, bùn dưới gốc bị khoét mất trước khi cây kịp lớn. Ở những bờ đang sạt mạnh, người ta thường phải làm hàng rào giảm sóng, giữ bùn trước rồi mới trồng được.
Những người làm lâu năm thường nói: đừng hỏi trồng cây gì, hãy hỏi vì sao rừng ở đây đã mất và vì sao nó chưa tự quay lại. Khi điều kiện bãi bùn, phù sa, nước được khôi phục, rừng ngập mặn có khả năng tự mọc lại khá tốt.
Lần tới đi qua một cánh rừng ngập mặn lúc nước ròng, bạn thử ngồi yên vài phút. Tiếng lách tách của cua còng, tiếng cá thòi lòi nhảy trên bùn sẽ cho bạn thấy rừng ấy đang nuôi bao nhiêu sự sống.
Câu hỏi thường gặp
Rừng ngập mặn khác rừng tràm thế nào?
Rừng ngập mặn mọc ở vùng nước mặn hoặc lợ ven biển, với các loài như đước, mắm, bần. Rừng tràm mọc ở vùng nước ngọt, thường là vùng trũng nhiễm phèn như U Minh, Đồng Tháp Mười.
Rừng ngập mặn có giúp chống sóng thần không?
Rừng ngập mặn có thể giảm bớt năng lượng sóng ở mức nhất định, nhưng không thể ngăn hoàn toàn một con sóng thần lớn. Với các thiên tai lớn, cảnh báo sớm và sơ tán vẫn là quan trọng nhất.
Cần Giờ có phải rừng tự nhiên không?
Phần lớn rừng Cần Giờ ngày nay là rừng được trồng lại và phục hồi sau khi bị tàn phá trong chiến tranh. Qua nhiều năm, khu rừng đã phát triển thành một hệ sinh thái phong phú và được công nhận là khu dự trữ sinh quyển thế giới.
Vì sao rừng ngập mặn quan trọng với nghề cá?
Rễ cây và bãi bùn là nơi trú ẩn, kiếm ăn của tôm, cua, cá con. Nhiều loài hải sản đánh bắt ngoài khơi đã sống những giai đoạn đầu đời trong rừng ngập mặn.
Cá thòi lòi là gì?
Cá thòi lòi là loài cá sống ở bãi bùn rừng ngập mặn, có thể ra khỏi nước, dùng vây ngực để bò và nhảy trên bùn. Chúng là hình ảnh quen thuộc ở các bãi triều phía Nam.
