Chợ nổi mọc lên ở miền Tây vì sông rạch là đường đi chính, ghe xuồng tụ về những khúc sông rộng, gần ngã ba ngã tư, thuận tiện cho người từ nhiều nơi đến mua bán. Chợ phiên ở vùng cao họp theo ngày cố định vì dân cư thưa, đường xa, mỗi người chỉ đi chợ được vài ngày một lần, nên cả vùng hẹn nhau vào một ngày chung.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Mình nghĩ cái chợ là nơi địa lý hiện ra rõ nhất. Hàng hoá ở đó là thứ đất ấy làm ra, cách người ta tới chợ là cách người ta đi lại ở vùng ấy, và giờ họp chợ là nhịp sống của cả vùng. Hôm nay mình đi hai kiểu chợ đặc biệt.
Chợ nổi: khi con sông là con đường
Ở đồng bằng sông Cửu Long, trước khi có đường bộ tốt, gần như mọi thứ đi bằng ghe xuồng. Nhà vườn chở trái cây, rau củ từ trong các kênh rạch ra sông lớn, thương lái từ nơi khác tới mua về chở đi tiếp.
Nơi gặp nhau thuận tiện nhất là những khúc sông rộng, gần chỗ nhiều kênh rạch đổ vào, gần thị trấn. Các ghe dừng lại, neo sát nhau, mua bán ngay trên mặt nước. Thế là chợ nổi hình thành.
Những chợ nổi được nhắc tới nhiều như Cái Răng, Phong Điền ở Cần Thơ, Ngã Bảy ở Hậu Giang cũ, Cái Bè ở Tiền Giang cũ. Chợ họp từ rất sớm, khi trời còn tối, để kịp đưa hàng tươi đi các nơi trong ngày.
Phần lớn chợ nổi là chợ đầu mối, bán sỉ từ ghe lớn sang ghe nhỏ, chứ không phải chỗ bán lẻ từng ký. Người bán lẻ trên xuồng nhỏ, bán đồ ăn sáng, cà phê, là phần phục vụ chính những người đi chợ.
Cây bẹo: tấm biển hiệu không cần chữ
Ở chợ nổi, mỗi ghe có một cây sào tre cao dựng đứng ở mũi, gọi là cây bẹo. Ghe bán gì thì treo thứ đó lên đầu cây bẹo: trái bí, trái dứa, củ khoai, bó hành.
Giữa một khúc sông đầy ghe, người mua nhìn từ xa thấy cây bẹo là biết ghe nào bán gì, không cần lại gần hỏi. Đó là cách quảng cáo hợp với địa lý của chợ trên nước, nơi không có quầy, không có biển hiệu cố định.
Có một kiểu treo đặc biệt: ghe treo một tấm lá lợp nhà trên cây bẹo là dấu hiệu ghe đang muốn bán chính chiếc ghe. Đây là một chi tiết mà người đi chợ nổi lâu năm hay kể.
Ngày nay đường bộ đã phát triển, nhiều hàng hoá chuyển sang xe tải, nên một số chợ nổi thu nhỏ lại so với trước. Người ta đang tìm cách giữ chợ nổi như một nét văn hoá sông nước.
Chợ phiên vùng cao: hẹn nhau một ngày trong tuần
Ở vùng núi phía Bắc, nhà cửa thưa, bản làng cách nhau nhiều cây số đường dốc. Không thể có một cái chợ họp hằng ngày ở mỗi bản, vì không đủ người mua người bán.
Giải pháp là chợ phiên: mỗi chợ họp vào một ngày cố định trong tuần, các chợ trong vùng xoay vòng ngày. Người buôn có thể đi từ chợ này sang chợ khác theo lịch, người dân thì biết ngày nào đi chợ nào.
Chợ phiên Bắc Hà, chợ phiên Đồng Văn thường được biết đến là họp vào ngày chủ nhật. Người dân đi bộ, đi xe máy, dắt ngựa từ sáng sớm, có người đi từ đêm hôm trước.
Hàng hoá ở chợ phiên kể về đất ấy: ngựa, trâu bò, lợn gà, ngô, thảo quả, rau cải mèo, vải lanh, dao rèn, rượu ngô. Thứ mua về từ chợ là muối, dầu, quần áo, đồ dùng không tự làm được.
Chợ không chỉ để mua bán
Với người vùng cao, phiên chợ là dịp gặp gỡ. Người ta mặc đẹp đi chợ, gặp họ hàng, bạn bè ở bản khác, trao đổi tin tức, có khi để tìm hiểu nhau. Nhiều người đi chợ không mua bán gì nhiều mà chủ yếu để gặp nhau.
Chợ Khâu Vai ở Mèo Vạc nổi tiếng với tên gọi chợ tình, mỗi năm chỉ họp một lần vào khoảng cuối tháng ba âm lịch, gắn với một truyền thuyết về đôi trai gái yêu nhau mà không thể đến được với nhau.
Ở miền Tây, chợ nổi buổi sáng cũng là nơi người ta uống cà phê, ăn hủ tiếu trên xuồng, hỏi thăm giá cả, mùa màng của nhau.
Khi đường sá tốt hơn, có cửa hàng tạp hoá trong bản, có bán hàng qua mạng, chức năng mua bán của chợ phiên giảm đi, nhưng chức năng gặp gỡ vẫn còn. Đó là lý do nhiều chợ phiên vẫn đông dù không còn quá cần cho việc mua sắm.
Đi chợ để đọc địa lý
Lần tới đến một vùng mới, bạn thử hỏi chợ chính ở đâu và họp vào giờ nào, ngày nào. Câu trả lời cho bạn biết nhịp sống của vùng ấy.
Nhìn hàng hoá trên chợ, bạn đoán được đất trồng gì, mùa này thu hoạch gì, người ta nuôi con gì. Nhìn người đi chợ đến bằng gì, bạn biết đường sá ở đó ra sao.
Ở chợ vùng cao, hãy tôn trọng người bán và người đi chợ: hỏi trước khi chụp ảnh, không chen lấn, mua một vài món đặc sản để ủng hộ.
Chợ là nơi duy nhất mà đất, nước, khí hậu, đường sá và con người của một vùng cùng xuất hiện trong một buổi sáng. Hiếm có lớp học địa lý nào sinh động hơn thế.
Câu hỏi thường gặp
Chợ nổi Cái Răng họp lúc mấy giờ?
Chợ nổi thường họp từ rất sớm, đông nhất vào khoảng rạng sáng tới đầu buổi sáng, để hàng tươi kịp chở đi trong ngày. Giờ cụ thể có thể thay đổi theo mùa và lượng hàng.
Cây bẹo là gì?
Cây bẹo là cây sào dựng trên ghe ở chợ nổi, treo mẫu hàng ghe đang bán để người mua nhìn từ xa là biết. Đây là cách quảng cáo đặc trưng của chợ trên sông.
Vì sao chợ phiên chỉ họp một ngày trong tuần?
Vì dân cư vùng cao thưa và đường xa, không đủ người để một chợ họp hằng ngày. Họp theo phiên giúp người mua và người bán cả vùng tập trung vào một ngày, các chợ trong vùng xoay vòng ngày họp.
Chợ tình Khâu Vai họp khi nào?
Chợ Khâu Vai ở Mèo Vạc mỗi năm chỉ họp một lần, vào khoảng cuối tháng ba âm lịch. Chợ gắn với một truyền thuyết tình yêu và là dịp gặp gỡ của người dân trong vùng.
Chợ nổi có còn tồn tại lâu không?
Nhiều chợ nổi đã thu nhỏ khi giao thông đường bộ phát triển, hàng hoá chuyển sang xe tải. Các địa phương đang tìm cách gìn giữ chợ nổi như một nét văn hoá và điểm du lịch.
