Mỗi kiểu nhà truyền thống ở Việt Nam là một lời giải cho khí hậu và địa hình nơi nó đứng: nhà sàn tránh ẩm, tránh thú và nước lũ ở các thung lũng miền núi; nhà trình tường bằng đất dày giữ ấm ở vùng cao giá rét; nhà rường gỗ ở Huế có bộ khung chắc để qua những mùa mưa bão; còn nhà sàn ven sông miền Tây thì sống cùng con nước lên xuống.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Kiến trúc là chuyện của kiến trúc sư, nhưng nhà truyền thống thì là chuyện của địa lý trước tiên. Người xưa không có máy điều hoà, không có xi măng, họ chỉ có đất, gỗ, tre, lá và hiểu biết về trời. Hôm nay mình đi thăm vài kiểu nhà.
Nhà sàn: nâng sàn lên khỏi đất ẩm
Nhà sàn của người Thái, người Tày, người Mường ở các thung lũng miền núi phía Bắc là kiểu nhà dễ nhận ra nhất. Sàn nhà làm bằng gỗ hoặc tre, nâng cao khỏi mặt đất trên những hàng cột.
Nâng sàn lên có nhiều cái lợi. Mặt đất thung lũng ẩm, nhất là mùa mưa, sàn cao giữ cho chỗ ở khô ráo. Gió luồn dưới gầm sàn làm nhà mát vào mùa hè. Ngày xưa, sàn cao còn giúp tránh rắn rết, thú rừng.
Ở những bản ven suối, sàn cao giúp nhà không bị ngập khi nước lên. Gầm sàn được dùng để chứa củi, nông cụ, có khi nhốt gia súc.
Ở Tây Nguyên, nhà dài của người Ê Đê cũng là nhà sàn, có thể dài hàng chục mét để cả đại gia đình nhiều thế hệ cùng ở. Nhà rông với mái cao vút của người Ba Na, Xơ Đăng là nhà sinh hoạt chung của buôn làng.
Nhà trình tường: tường đất dày giữ ấm vùng cao
Lên những vùng núi cao như Hà Giang, Lào Cai, người Mông, người Hà Nhì có kiểu nhà khác hẳn: nhà trệt, tường đất dày, gọi là nhà trình tường. Người ta đổ đất vào khuôn ván rồi nện chặt từng lớp, tường dày tới vài gang tay.
Tường đất dày như một tấm chăn. Ban ngày nó hấp thụ nhiệt chậm, ban đêm toả nhiệt chậm, nên trong nhà ấm hơn hẳn ngoài trời trong những đêm mùa đông giá rét, và mát hơn vào trưa hè.
Cửa sổ nhỏ hoặc gần như không có, để giữ hơi ấm. Bếp lửa giữa nhà vừa nấu ăn, vừa sưởi, khói hun gác bếp giữ lương thực khô, ngô hạt.
Ở vùng cao Y Tý, nhà trình tường của người Hà Nhì có mái tranh dày bốn phía, nhìn từ xa như những cây nấm, một hình ảnh rất đặc trưng của vùng núi biên giới.
Nhà ba gian và nhà rường: chọn hướng, chọn gỗ
Ở đồng bằng Bắc Bộ, ngôi nhà truyền thống thường có ba gian hoặc năm gian, quay về hướng nam. Hướng nam đón gió mát mùa hè từ biển, tránh gió bấc lạnh mùa đông, lại đón nắng thấp mùa đông vào sâu trong nhà còn nắng gắt mùa hè thì bị mái hiên che bớt.
Câu lấy vợ hiền hoà, làm nhà hướng nam mà ông bà hay nói chính là một kinh nghiệm khí hậu được gói trong ca dao.
Ở Huế, nhà rường là kiểu nhà gỗ với bộ khung cột, kèo, xà liên kết bằng mộng, chịu lực chính là khung gỗ chứ không phải tường. Bộ khung chắc chắn giúp nhà đứng vững qua mưa bão, và có thể tháo ra lắp lại khi cần dời nhà.
Mái ngói dốc giúp thoát nước nhanh trong mùa mưa dầm dề của Huế. Nhà vườn Huế với nhà rường giữa vườn cây là một hình ảnh tiêu biểu của sự hoà hợp giữa người và khí hậu.
Nhà miền Tây: sống cùng con nước
Ở đồng bằng sông Cửu Long, nhiều nhà ven sông, ven kênh được dựng trên cột, phần sau nhà vươn ra mặt nước. Nước lên xuống theo thuỷ triều và theo mùa lũ, nhà vẫn khô.
Nhà miền Tây truyền thống thường mái lá dừa nước, vách lá hoặc ván gỗ, thoáng, nhiều cửa, hợp với khí hậu nóng quanh năm. Hiên rộng để che nắng, che mưa rào.
Ở vùng đầu nguồn ngập sâu, nhà sàn cao là chuyện bắt buộc. Có nơi còn có nhà bè, làng bè nổi trên sông, người dân nuôi cá ngay dưới sàn nhà.
Ngày nay nhiều nhà xây gạch, nhưng những gia đình vùng trũng vẫn tôn nền cao, làm gác lửng để chống ngập, như một cách giữ lại bài học của nhà sàn.
Nhà ống phố cổ và bài học cho nhà hôm nay
Ở các phố buôn bán như phố cổ Hà Nội hay Hội An, nhà có mặt tiền hẹp mà sâu hun hút, gọi là nhà ống. Người ta hay kể rằng xưa kia thuế được tính theo bề ngang mặt tiền, nên ai cũng làm mặt tiền nhỏ. Đây là một giai thoại phổ biến, còn lý do chính có lẽ là ai cũng muốn có một chút mặt phố để buôn bán.
Nhà ống phố cổ thường có giếng trời ở giữa, vừa lấy sáng, vừa tạo luồng gió đối lưu kéo khí nóng ra ngoài. Đây là một giải pháp làm mát rất thông minh cho nhà dài và hẹp.
Bài học từ nhà truyền thống vẫn dùng được hôm nay: chọn hướng nhà hợp với gió và nắng, có mái hiên che nắng hướng tây, có khoảng thông gió, trồng cây quanh nhà. Những thứ ấy rẻ hơn và bền hơn nhiều so với việc chỉ trông vào máy lạnh.
Lần tới về quê hay đi du lịch, bạn thử đứng trong một ngôi nhà cổ vào giữa trưa và cảm nhận nhiệt độ. Rồi tự hỏi người xưa đã làm gì để có được cái mát ấy.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhà sàn lại làm cao?
Nhà sàn cao giúp tránh ẩm thấp, tránh nước lũ, tránh thú dữ và côn trùng, đồng thời gió luồn dưới sàn làm nhà thoáng mát. Gầm sàn còn dùng để chứa đồ và nhốt gia súc.
Nhà trình tường được làm như thế nào?
Người ta đổ đất vào khuôn ván rồi dùng chày nện chặt từng lớp, nâng dần khuôn lên cho tới khi đủ chiều cao. Tường dày giúp nhà ấm vào mùa đông và mát vào mùa hè.
Vì sao nhà Bắc Bộ hay quay hướng nam?
Hướng nam đón gió mát mùa hè, tránh gió bấc lạnh mùa đông và đón được nắng ấm mùa đông. Kinh nghiệm này đã được đúc kết trong câu ca dao về chuyện làm nhà hướng nam.
Nhà rường Huế khác nhà thường thế nào?
Nhà rường có bộ khung gỗ chịu lực liên kết bằng mộng, tường chỉ để bao che. Bộ khung có thể tháo rời và lắp lại, và giúp nhà chịu được mưa bão tốt.
Giếng trời trong nhà ống có tác dụng gì?
Giếng trời lấy ánh sáng tự nhiên vào giữa nhà và tạo luồng không khí đối lưu, kéo hơi nóng thoát ra ngoài. Nhờ vậy nhà dài, hẹp vẫn sáng và thoáng.
