Người trẻ rời nông thôn ra thành phố chủ yếu vì khoảng cách về việc làm và thu nhập: ruộng ít, mùa vụ bấp bênh, trong khi đô thị và khu công nghiệp có việc làm thường xuyên hơn. Dòng người đổ nhiều nhất về vùng quanh Thành phố Hồ Chí Minh và quanh Hà Nội, nơi tập trung nhà máy, dịch vụ và trường học.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Mỗi dịp Tết, những con số về lượng người về quê lại xuất hiện trên báo, và các bến xe, nhà ga đông nghẹt. Đằng sau cảnh ấy là một trong những thay đổi địa lý lớn nhất của nước mình mấy chục năm qua.
Lực đẩy và lực hút
Các nhà địa lý dân cư thường giải thích di cư bằng hai nhóm lý do. Lực đẩy là những gì khiến người ta muốn rời nơi đang ở: ít đất canh tác, thu nhập nông nghiệp thấp và bấp bênh, ít việc làm phi nông nghiệp, thiên tai, thiếu cơ hội học hành.
Lực hút là những gì kéo người ta tới nơi mới: việc làm ở nhà máy, công trường, cửa hàng, dịch vụ; thu nhập cao hơn; trường đại học, bệnh viện tốt hơn; và cả sức hấp dẫn của cuộc sống đô thị với người trẻ.
Ở đồng bằng sông Hồng, lực đẩy lớn là đất chật người đông, mỗi hộ chỉ vài sào ruộng. Ở đồng bằng sông Cửu Long, lực đẩy còn đến từ hạn mặn, giá nông sản lên xuống. Ở miền Trung, từ thiên tai và đất cát nghèo.
Khoảng cách giữa hai bên càng lớn thì dòng người đi càng đông. Khi quê có thêm việc làm, dòng người có thể chậm lại.
Dòng người đi về đâu?
Vùng Đông Nam Bộ, với Thành phố Hồ Chí Minh và các khu công nghiệp ở vùng lân cận như Bình Dương, Đồng Nai trước đây, đã là điểm đến lớn nhất của người di cư trong nhiều năm. Người từ miền Tây, miền Trung, cả miền Bắc vào đây làm việc.
Ở phía Bắc, Hà Nội và các vùng công nghiệp quanh đó như Bắc Ninh, Hải Phòng, Thái Nguyên cũng thu hút nhiều lao động từ các tỉnh đồng bằng và miền núi.
Ngoài di cư lâu dài, còn có di cư theo mùa: người nông dân lên thành phố làm thuê lúc nông nhàn rồi về quê khi tới vụ. Cũng có dòng người đi làm việc ở nước ngoài theo các chương trình lao động.
Vì sao các khu công nghiệp lại gom về những nơi đó là câu chuyện mình sẽ kể kỹ ở mục đô thị và vùng kinh tế: cảng biển, đường lớn, đất bằng và nguồn lao động.
Quê nhà thay đổi khi người trẻ đi xa
Ở nhiều làng quê, người ở lại chủ yếu là người già và trẻ nhỏ. Ông bà nuôi cháu để bố mẹ đi làm xa. Ngày thường làng vắng, chỉ dịp Tết mới đông vui trở lại.
Tiền người đi làm gửi về giúp nhiều gia đình xây nhà, cho con đi học, trả nợ. Bạn có thể thấy những ngôi nhà mới khang trang mọc lên ở những vùng có nhiều người đi làm xa.
Nhưng ruộng đồng có nơi bị bỏ hoang hoặc cho thuê lại vì thiếu người làm. Trẻ em xa bố mẹ trong thời gian dài là chuyện nhiều gia đình và nhà trường phải quan tâm.
Di cư không chỉ là chuyện một người đi đâu, mà làm thay đổi cả cấu trúc tuổi, nghề nghiệp và cảnh quan của nơi họ rời đi.
Thành phố thay đổi khi người mới đến
Ở nơi đến, người di cư góp sức lao động cho nhà máy, công trình, dịch vụ. Nhiều ngành sẽ không vận hành được nếu thiếu họ.
Nhu cầu nhà ở giá rẻ tăng nhanh, những dãy phòng trọ mọc lên quanh khu công nghiệp. Trường học, trạm y tế, đường sá, nước sạch ở các vùng ven đô phải mở rộng để theo kịp.
Người di cư thường gặp khó khăn về chỗ ở chật chội, khoảng cách với dịch vụ công, và cảm giác xa quê. Các cộng đồng đồng hương, những quán ăn mang hương vị quê nhà mọc lên như một cách giữ gốc.
Theo thời gian, nhiều người ở lại lâu dài, con cái lớn lên ở thành phố. Đô thị Việt Nam hôm nay mang trong nó giọng nói, món ăn và thói quen của khắp các vùng quê.
Dòng di cư có đổi chiều không?
Những năm gần đây có ghi nhận một số người lao động trở về quê, nhất là khi các khu công nghiệp mới mở gần quê hơn, khi chi phí sống ở đô thị lớn tăng, hoặc sau những biến cố làm mất việc. Mức độ của xu hướng này còn cần thêm số liệu để đánh giá.
Nhiều tỉnh đã thu hút nhà máy về địa phương, tạo việc làm tại chỗ. Khi đó người trẻ có thêm lựa chọn: làm việc gần nhà thay vì đi xa.
Công nghệ cũng thay đổi bức tranh. Bán hàng trực tuyến, làm việc từ xa giúp một số người có thể sống ở quê mà vẫn có thu nhập từ thành phố.
Nếu bạn là người đi xa, lần tới về quê, thử hỏi xem trong xóm mình bao nhiêu người trẻ còn ở lại. Câu trả lời sẽ cho bạn thấy dòng chảy địa lý ấy đang đi tới đâu.
Câu hỏi thường gặp
Di cư nội địa là gì?
Di cư nội địa là việc người dân chuyển chỗ ở từ nơi này sang nơi khác trong cùng một nước, như từ nông thôn ra thành phố hoặc từ tỉnh này sang tỉnh khác, để làm việc hoặc sinh sống.
Vì sao Đông Nam Bộ thu hút nhiều người di cư?
Vùng này có Thành phố Hồ Chí Minh và nhiều khu công nghiệp lớn, gần cảng biển, giao thông thuận lợi nên có nhiều việc làm. Thu nhập và cơ hội ở đây cao hơn nhiều vùng nông thôn.
Di cư theo mùa là gì?
Đó là khi người lao động rời quê đi làm ở nơi khác trong thời gian nông nhàn, rồi quay về khi tới mùa vụ. Kiểu di cư này giúp tăng thu nhập mà vẫn giữ được ruộng đất ở quê.
Di cư ảnh hưởng thế nào tới trẻ em ở quê?
Nhiều trẻ em sống với ông bà khi bố mẹ đi làm xa, có thể thiếu sự chăm sóc trực tiếp của bố mẹ. Gia đình, nhà trường và cộng đồng cần quan tâm hơn tới việc học hành và tinh thần của các em.
Đô thị hoá là gì?
Đô thị hoá là quá trình tỉ lệ dân số sống ở đô thị tăng lên, kéo theo sự mở rộng của thành phố, thay đổi nghề nghiệp và lối sống. Di cư từ nông thôn là một động lực chính của quá trình này ở Việt Nam.
