Đất đỏ bazan ở Tây Nguyên được sinh ra từ dung nham của những đợt núi lửa phun trào cách nay hàng triệu năm. Đá bazan nguội lại, rồi trong khí hậu nóng ẩm bị phong hoá dần thành một lớp đất dày, tơi xốp, giàu sắt nên có màu đỏ, và chính lớp đất ấy đã làm nên vùng cà phê, hồ tiêu lớn nhất nước.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Ai từng đi Tây Nguyên mùa khô chắc nhớ cái màu đỏ bám vào giày, vào bánh xe, vào cả mái tóc. Hôm nay mình kể nguồn gốc của màu đỏ ấy, và vì sao thứ đất quý này cũng rất dễ mất nếu mình không hiểu nó.
Núi lửa ở Tây Nguyên đã từng phun trào ra sao?
Nghe tới núi lửa, nhiều người nghĩ ngay tới những ngọn núi hình nón phun khói ở Nhật Bản hay Indonesia. Núi lửa ở Tây Nguyên thì đã tắt từ rất lâu, và phần lớn không phun dữ dội kiểu nổ tung mà kiểu dung nham lỏng tràn ra thành từng lớp rộng.
Dung nham bazan khá loãng, chảy xa, phủ lên mặt đất cũ thành những lớp đá dày. Nhiều đợt chồng lên nhau tạo thành các cao nguyên bằng phẳng mà ngày nay ta gọi là Pleiku, Buôn Ma Thuột, Mơ Nông.
Dấu vết của núi lửa vẫn còn đọc được. Biển Hồ ở Pleiku thường được nhắc đến như một hồ nằm trong miệng núi lửa cũ. Núi lửa Chư Đăng Ya ở Gia Lai, nơi mùa cuối năm phủ vàng hoa dã quỳ, vẫn giữ được hình chóp và miệng khá rõ.
Cũng nên biết đất bazan không chỉ có ở Tây Nguyên. Đông Nam Bộ, vùng Phủ Quỳ ở Nghệ An và vùng Vĩnh Linh ở Quảng Trị cũng có những dải đất đỏ trên đá bazan, nên mới có những vườn cao su, hồ tiêu, cà phê ở đó.
Vì sao đá đen lại thành đất đỏ?
Đá bazan khi mới nguội có màu xám đen. Nhưng trong khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, mưa nhiều, đá bị phong hoá rất mạnh. Nước mưa rửa trôi những chất dễ tan, còn những chất khó tan như sắt và nhôm ở lại, tích tụ trong lớp đất.
Sắt khi gặp không khí và nước thì bị oxy hoá, giống như cái đinh để ngoài trời lâu ngày bị gỉ đỏ. Đất đỏ bazan đỏ chính vì lớp sắt bị gỉ ấy bao quanh các hạt đất. Giới thổ nhưỡng xếp loại đất này vào nhóm đất feralit, cái tên ghép từ sắt và nhôm.
Quá trình này cần thời gian rất dài và cần khí hậu đủ nóng, đủ ẩm. Cũng là đá bazan, nhưng ở vùng khí hậu lạnh khô, đất hình thành sẽ khác hẳn, mỏng hơn và không đỏ như vậy.
Bạn có thể tự kiểm chứng điều này: đào sâu xuống ở một vườn cà phê, phần trên là đất đỏ tơi, càng xuống sâu càng gặp những cục đá còn chưa phong hoá hết, ruột vẫn xám đen.
Điều gì làm đất bazan hợp với cà phê và hồ tiêu?
Đất đỏ bazan có lớp đất dày, có nơi rất sâu, tơi xốp, thoát nước tốt mà vẫn giữ được ẩm. Rễ cây lâu năm như cà phê, hồ tiêu, cao su cần đúng thứ đó: đâm sâu được, không bị úng, mùa khô vẫn còn chút ẩm dưới sâu.
Thêm vào đó là khí hậu cao nguyên. Ở độ cao vài trăm tới hơn một nghìn mét, ngày nắng đêm mát, mùa khô rõ rệt giúp cà phê ra hoa đồng loạt sau những trận tưới hoặc mưa đầu mùa.
Nhưng cũng cần nói thẳng một điều người trồng nào cũng biết: đất bazan màu mỡ về cấu trúc, còn dinh dưỡng thì không vô tận. Mưa nhiều rửa trôi chất dinh dưỡng, đất có xu hướng chua dần. Vườn trồng lâu năm không bồi lại phân hữu cơ thì năng suất sẽ đi xuống.
Vì thế khi nghe ai nói đất đỏ bazan cắm gì cũng mọc, bạn nên hiểu là nó mọc tốt nếu được chăm đúng, chứ không phải để vậy mà tốt mãi.
Mùa mưa Tây Nguyên làm đất đỏ mất đi như thế nào?
Tây Nguyên có mùa mưa rất tập trung, từ khoảng tháng năm tới tháng mười. Những trận mưa lớn đổ xuống sườn đồi mới khai hoang, đất trống không có thảm cây che, thì lớp đất mặt đỏ tơi xốp bị cuốn trôi rất nhanh.
Lớp đất mặt là phần quý nhất, chứa nhiều mùn và dinh dưỡng nhất. Mất nó, rễ cây phải bám vào lớp đất chặt hơn, nghèo hơn. Có nơi xói mòn nặng lộ ra lớp đá ong cứng như gạch, gần như không trồng được gì.
Người trồng lâu năm ở đây có những cách giữ đất đã thành kinh nghiệm: trồng theo đường đồng mức thay vì thẳng từ đỉnh xuống chân đồi, để cỏ hoặc trồng cây che phủ giữa các hàng, đào hố giữ nước, trồng cây che bóng và cây chắn gió.
Những dòng suối đục ngầu màu đỏ sau mỗi trận mưa ở Tây Nguyên chính là đất đang chảy đi. Nhìn màu nước suối, bạn có thể đoán được sườn đồi phía trên đang được giữ tốt hay không.
Đọc cảnh quan cao nguyên xếp tầng khi đi Tây Nguyên
Tây Nguyên không phải một cao nguyên mà là nhiều cao nguyên xếp tầng ở các độ cao khác nhau. Đi từ Buôn Ma Thuột lên Đà Lạt, bạn sẽ thấy rõ mình leo qua nhiều bậc, khí hậu mát dần, cây trồng đổi dần.
Ở các cao nguyên thấp hơn trên đất bazan, cà phê vối, hồ tiêu, cao su chiếm ưu thế. Lên cao nguyên Lâm Viên quanh Đà Lạt, nền đá chủ yếu không phải bazan mà là đá khác, đất bạc màu hơn, nhưng khí hậu mát nên rau, hoa và cà phê chè lại hợp.
Một mẹo nhỏ khi đi đường: thấy đất đỏ thẫm, tơi, vườn cây lâu năm trải dài trên những đồi lượn sóng thoải, gần như chắc chắn bạn đang ở trên một lớp bazan. Thấy đất vàng nhạt hoặc xám, đồi dốc hơn, có thể bạn đã sang một nền đá khác.
Lần tới đi Tây Nguyên, bạn thử nhặt một cục đá ven đường, đập ra xem ruột. Nếu nó xám đen, nặng tay và có những lỗ nhỏ li ti như bọt, rất có thể bạn đang cầm trong tay một mẩu dung nham cổ.
Câu hỏi thường gặp
Đất đỏ bazan có phải là đất tốt nhất Việt Nam không?
Không có loại đất tốt nhất cho mọi cây. Đất đỏ bazan rất hợp với cây công nghiệp lâu năm, còn đất phù sa đồng bằng hợp hơn với lúa và rau màu. Mỗi loại đất mạnh ở một kiểu cây trồng.
Núi lửa ở Tây Nguyên còn hoạt động không?
Các núi lửa ở Tây Nguyên được giới địa chất coi là đã tắt từ rất lâu. Hiện không có dấu hiệu phun trào được ghi nhận trong lịch sử.
Vì sao đất bazan lâu năm lại bị chua?
Mưa nhiều rửa trôi các chất kiềm như canxi, magie, để lại nhiều sắt nhôm và làm đất chua dần. Bón phân hoá học kéo dài mà thiếu hữu cơ cũng làm quá trình này nhanh hơn. Người trồng thường cần đo độ chua và hỏi cán bộ khuyến nông để bón vôi, bón hữu cơ cho đúng.
Đá ong là gì?
Đá ong là lớp đất giàu sắt và nhôm đã kết cứng lại, thường lộ ra khi lớp đất mặt bị xói mòn và gặp nắng mưa xen kẽ. Ở trung du Bắc Bộ, người ta còn cắt đá ong làm vật liệu xây tường.
Ngoài Tây Nguyên còn nơi nào có đất đỏ bazan?
Đông Nam Bộ có những vùng đất bazan rộng, ngoài ra còn các dải nhỏ hơn ở vùng Phủ Quỳ của Nghệ An và vùng Vĩnh Linh của Quảng Trị. Những nơi này cũng nổi tiếng với cây công nghiệp như cao su, hồ tiêu, cà phê.
