Hà Nội nằm giữa đồng bằng sông Hồng, trên nền đất phù sa được đê bao bọc, rải rác nhiều hồ là dấu vết của những khúc sông cũ. Sài Gòn thì nằm ở rìa, nơi thềm đất cao của miền Đông Nam Bộ gặp đồng bằng thấp của miền Tây, nên phía đông bắc thành phố cao ráo còn phía nam và tây nam thấp, chịu ảnh hưởng của thuỷ triều.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Hai thành phố lớn nhất nước thường được so với nhau về đủ thứ, từ món ăn tới giọng nói. Hôm nay mình so ở một góc ít ai để ý: mặt đất dưới chân chúng. Góc này giải thích được khá nhiều chuyện, từ những cái hồ đến những trận ngập.
Hà Nội: thành phố của sông và hồ
Hà Nội nằm ở phần giữa đồng bằng sông Hồng, nơi đất được phù sa bồi đắp qua hàng nghìn năm. Địa hình nhìn chung khá bằng phẳng, thấp dần từ tây bắc xuống đông nam, theo hướng dòng chảy của sông Hồng.
Sông Hồng trong quá khứ đã nhiều lần đổi dòng. Những khúc sông cũ bị bỏ lại thành các hồ, đầm. Hồ Tây được nhiều nhà nghiên cứu cho là một khúc sông Hồng cũ, và nhiều hồ khác trong nội thành cũng từng là một phần của mạng lưới sông, đầm lầy xưa.
Vì vậy Hà Nội từng được gọi là thành phố của trăm hồ. Nhiều hồ đã bị lấp trong quá trình đô thị hoá, nhưng những hồ còn lại vẫn giữ vai trò điều hoà nhiệt và chứa nước mưa.
Hệ thống đê sông Hồng bao quanh phần lớn thành phố. Bên ngoài đê là bãi sông, bên trong đê là phố phường. Nhiều khu dân cư bên trong đê có nền thấp hơn mực nước sông mùa lũ.
Sài Gòn: nơi hai vùng đất gặp nhau
Thành phố Hồ Chí Minh nằm ở vị trí chuyển tiếp. Phía bắc và đông bắc là rìa của vùng đất đồi thấp, thềm phù sa cổ của miền Đông Nam Bộ, đất cao và chắc hơn. Phía nam và tây nam là vùng đồng bằng thấp, đất trẻ, nhiều kênh rạch, gần với đồng bằng sông Cửu Long.
Vì thế địa hình thành phố thấp dần từ đông bắc xuống tây nam. Những khu vực phía Củ Chi, Thủ Đức có nhiều nơi cao ráo. Những khu vực phía Nhà Bè, Bình Chánh, Cần Giờ thấp trũng, có nơi chỉ cao hơn mực nước biển rất ít.
Sông Sài Gòn và sông Đồng Nai chảy qua thành phố đều chịu ảnh hưởng của thuỷ triều từ biển. Mỗi ngày nước sông lên xuống, và vào những tháng triều cường, nước có thể tràn vào những vùng thấp qua cống, qua kênh.
Mạng lưới kênh rạch chằng chịt như Nhiêu Lộc Thị Nghè, Tàu Hủ Bến Nghé từng là đường giao thông chính của thành phố, nối với vùng lúa miền Tây.
Nền đất ảnh hưởng tới xây dựng ra sao?
Đất phù sa trẻ ở đồng bằng thường mềm, nhiều nước, gọi nôm na là nền đất yếu. Xây nhà cao tầng trên nền này phải làm móng cọc sâu xuống tới lớp đất cứng bên dưới, chi phí cao hơn.
Ở Hà Nội, nhiều khu vực có lớp đất yếu dày, nhất là những nơi từng là ao hồ, ruộng trũng bị lấp. Nhà xây trên nền ao lấp nếu móng không tốt rất dễ lún, nứt.
Ở Sài Gòn, khu vực đông bắc trên thềm phù sa cổ có nền đất tốt hơn. Khu vực phía nam, tây nam có lớp bùn sét mềm dày, xây dựng tốn kém hơn và dễ gặp vấn đề lún.
Khi chọn mua nhà, nhiều người kỹ tính hỏi xem khu đất trước kia là gì. Đó là một câu hỏi địa lý rất thực tế: đất cũ là ruộng, ao hay gò đều để lại dấu vết trên nền móng hôm nay.
Hai kiểu ngập khác nhau
Hà Nội ngập chủ yếu do mưa lớn. Khi mưa với cường độ cao trong thời gian ngắn, hệ thống cống và kênh tiêu thoát không kịp, nước đọng trên phố. Nước phải được bơm ra sông qua những trạm bơm lớn, như trạm bơm Yên Sở ở phía nam thành phố.
Sài Gòn chịu thêm một kiểu ngập nữa là ngập do triều cường. Ngay cả khi trời không mưa, nước sông lên cao những ngày triều cường có thể tràn vào các khu thấp. Nếu mưa lớn trùng với triều cường, ngập càng nặng vì nước mưa không thoát ra sông được.
Cả hai thành phố đều có thêm yếu tố sụt lún ở một số khu vực, làm mặt đất thấp dần đi so với mực nước.
Mình sẽ dành một tập riêng để nói kỹ về ngập đô thị. Ở đây chỉ cần nhớ: cùng là ngập, nhưng nguồn nước gây ngập ở hai thành phố khác nhau, nên cách chống cũng khác.
Khí hậu khác, nhịp sống khác
Ngoài nền đất, hai thành phố còn khác nhau về khí hậu như mình đã kể. Hà Nội có mùa đông lạnh, mùa hè nóng ẩm, mùa xuân nồm. Sài Gòn nóng quanh năm với mùa mưa và mùa khô.
Nhịp sống vì thế khác nhau. Người Hà Nội có những món ăn, thói quen theo mùa rõ rệt, quần áo bốn mùa. Người Sài Gòn sống nhiều ngoài vỉa hè, quán xá mở cửa thoáng, cơn mưa chiều mùa mưa là một phần của lịch sinh hoạt.
Cả hai thành phố đều đang lớn ra rất nhanh, lấn ra những vùng đất trước kia là ruộng, đầm. Hiểu nền đất bên dưới giúp quy hoạch và xây dựng tránh được nhiều sai lầm tốn kém.
Lần tới đi dạo quanh một hồ ở Hà Nội hay dọc một con kênh ở Sài Gòn, bạn thử hình dung nơi ấy vài trăm năm trước. Rất có thể bạn đang đứng bên một khúc sông xưa hay một con rạch mà người khai hoang từng chèo xuồng qua.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Hà Nội có nhiều hồ?
Nhiều hồ ở Hà Nội là dấu vết của các khúc sông cũ và vùng trũng do sông Hồng đổi dòng qua thời gian. Một số hồ khác hình thành từ việc đào đất đắp nền hoặc từ đầm lầy xưa.
Khu vực nào ở Thành phố Hồ Chí Minh có địa hình cao?
Khu vực phía bắc và đông bắc như Củ Chi, Thủ Đức có nhiều nơi nằm trên thềm phù sa cổ, địa hình cao hơn. Phía nam và tây nam như Nhà Bè, Bình Chánh, Cần Giờ thấp trũng hơn.
Nền đất yếu là gì?
Nền đất yếu là lớp đất mềm, nhiều nước, chịu lực kém như bùn sét ở vùng đồng bằng trẻ. Xây dựng trên nền này cần gia cố hoặc làm móng cọc sâu để tránh lún.
Vì sao Sài Gòn ngập cả khi không mưa?
Vì vào những ngày triều cường, mực nước sông dâng cao có thể tràn vào các khu vực thấp qua hệ thống cống và kênh. Hiện tượng này thường xảy ra vào một số tháng cuối năm.
Thềm phù sa cổ là gì?
Thềm phù sa cổ là vùng đất do sông bồi đắp từ rất lâu, sau đó được nâng lên hoặc sông hạ thấp nên nằm cao hơn đồng bằng hiện nay. Đất ở đây thường chắc và cao ráo hơn phù sa trẻ.
