Thành phố ngập khi lượng nước mưa đổ xuống nhanh hơn khả năng tiêu thoát: mặt đất bị bê tông phủ kín không thấm nước, ao hồ kênh rạch bị lấp mất chỗ chứa, cống không đủ lớn để dẫn đi kịp. Ở các đô thị ven biển như Sài Gòn, triều cường còn đẩy nước sông lên cao, chặn đường thoát của nước mưa, có khi tự tràn vào phố dù trời không mưa.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Một cơn mưa chiều chừng bốn mươi phút có thể biến nhiều con phố thành sông. Chuyện ngập đô thị thường được nói bằng sự bực bội, hôm nay mình thử nói bằng địa lý, để hiểu nước đến từ đâu và vì sao nó không đi.
Nước mưa đi đâu khi rơi xuống thành phố?
Ở một cánh đồng, phần lớn nước mưa thấm xuống đất, một phần chảy chậm ra mương, ra sông, một phần bốc hơi. Đất và cây như một miếng bọt biển giữ nước lại.
Ở thành phố, mái nhà, sân bê tông, đường nhựa không thấm nước. Gần như toàn bộ nước mưa chảy tràn trên bề mặt, dồn vào cống cùng một lúc. Lượng nước chảy đến cống trong vài chục phút có thể lớn hơn nhiều lần so với khi khu đất ấy còn là ruộng vườn.
Hệ thống cống được thiết kế để chứa một lượng mưa nhất định. Khi mưa vượt mức đó, hoặc khi cống bị rác, bùn làm tắc, nước không còn chỗ đi và dâng lên mặt đường.
Những trận mưa ngắn mà rất to, kiểu mưa rào nhiệt đới, vì vậy thường gây ngập nhiều hơn những trận mưa kéo dài mà nhẹ hạt.
Khi ao hồ, kênh rạch biến mất
Ao hồ, kênh rạch trong thành phố xưa là những cái bể chứa tự nhiên. Mưa xuống, nước dồn vào đó, rồi từ từ thoát ra sông. Chúng làm chậm dòng nước, giảm áp lực cho cả hệ thống.
Khi đô thị mở rộng, nhiều ao hồ bị lấp để xây nhà, nhiều con rạch bị cống hoá hoặc thu hẹp. Chỗ chứa nước mất đi, nước mưa không biết chảy đi đâu ngoài lên mặt đường.
Đó là lý do nhiều khu đô thị mới xây trên nền ruộng trũng hay bị ngập. Mặt đất được tôn cao một phần, nhưng nước vẫn nhớ đường cũ của nó và tìm về những chỗ thấp.
Các thành phố hiện nay đang làm lại những thứ đã mất: xây hồ điều hoà, giữ lại kênh rạch, làm công viên có thể chứa nước tạm khi mưa lớn.
Triều cường: khi nước từ dưới lên
Ở Sài Gòn và các đô thị đồng bằng sông Cửu Long, sông ngòi chịu ảnh hưởng thuỷ triều. Khi triều lên, mực nước sông cao hơn, cửa xả của cống ra sông bị nước sông chặn lại.
Nếu đúng lúc ấy có mưa lớn, nước mưa trong phố không thoát ra sông được, dồn lại và ngập. Những ngày triều cường cao nhất trong năm, nước sông có thể tự theo cống chảy ngược vào phố ở những khu thấp, gây ngập ngay cả khi trời nắng.
Để chống triều cường, người ta làm đê bao, cống ngăn triều có van một chiều, trạm bơm. Nhưng mặt đất ở một số khu vực đang lún dần, làm bài toán khó thêm.
Hà Nội thì không chịu triều, nhưng khi sông Hồng, sông Nhuệ lên cao vào mùa mưa lũ, việc tiêu nước từ nội thành ra sông cũng khó hơn, phải dùng trạm bơm.
Vì sao cùng một trận mưa, chỗ ngập chỗ không?
Câu trả lời nằm ở địa hình vi mô, tức là những chênh lệch độ cao rất nhỏ mà mắt thường khó nhận ra. Một con phố thấp hơn phố bên cạnh vài chục phân là đủ để nước dồn về.
Những khu vực từng là ao, đầm, lòng rạch cũ thường thấp và hay ngập nhất. Nhiều người dân lâu năm biết rất rõ những điểm này, vì nước năm nào cũng về đúng chỗ ấy.
Việc tôn nền nhà, nâng đường cũng làm thay đổi dòng chảy. Một con đường được nâng cao có thể biến những ngôi nhà hai bên thành những cái chậu chứa nước, nhà nào cũng phải tôn nền theo.
Hiểu địa hình nơi mình sống giúp bạn đoán được khi mưa to thì đường nào nên tránh, chỗ nào nên để xe, đồ đạc nào nên kê cao.
Đi qua đường ngập thế nào cho an toàn?
Nguy hiểm lớn nhất khi ngập đô thị không phải là ướt mà là những thứ bạn không thấy dưới nước: nắp cống bị bật, hố sâu, dây điện rơi. Nhiều tai nạn thương tâm xảy ra vì người đi đường sụp xuống cống hở.
Nếu buộc phải đi qua, đi chậm, đi theo vệt xe phía trước, tránh sát lề nơi có miệng cống. Không đi qua chỗ nước chảy xiết. Tránh xa cột điện, trạm biến áp, dây điện trong vùng ngập.
Xe máy đi qua nước sâu dễ bị chết máy do nước vào ống xả và lọc gió. Nếu xe chết máy, dắt bộ ra chỗ cao, đừng cố đề máy liên tục.
Lần tới trời đổ mưa lớn, bạn thử để ý chỗ nào trong khu phố mình nước dồn về đầu tiên. Đó chính là điểm thấp nhất, và có thể là dấu vết của một cái ao hay một con rạch xưa.
Câu hỏi thường gặp
Hồ điều hoà là gì?
Hồ điều hoà là hồ được giữ lại hoặc xây dựng trong đô thị để chứa tạm nước mưa khi mưa lớn, rồi thoát dần ra sông. Hồ giúp giảm áp lực cho hệ thống cống và giảm ngập.
Vì sao triều cường làm thành phố ngập nặng hơn?
Vì khi triều lên, mực nước sông cao chặn đường thoát của nước mưa từ cống ra sông. Ở những ngày triều rất cao, nước sông còn có thể theo cống tràn ngược vào phố.
Lát gạch thấm nước có giúp chống ngập không?
Vật liệu lát thấm nước giúp một phần nước mưa thấm xuống đất thay vì chảy tràn, nên góp phần giảm ngập ở những khu vực như vỉa hè, bãi đỗ xe, sân chơi. Hiệu quả phụ thuộc vào loại đất bên dưới và cách bảo trì.
Xe máy bị chết máy khi đi qua nước ngập thì làm gì?
Không nên cố khởi động lại nhiều lần vì nước có thể đã vào động cơ. Hãy dắt xe ra chỗ cao rồi nhờ thợ kiểm tra, thay dầu và làm khô trước khi chạy tiếp.
Vì sao khu đô thị mới cũng bị ngập?
Nhiều khu đô thị mới xây trên nền ruộng trũng, ao đầm cũ, đã lấp mất chỗ chứa nước tự nhiên. Nếu hệ thống thoát nước không đồng bộ với khu vực xung quanh, nước vẫn dồn về những điểm thấp.
