Thành phố lớn hay mọc cạnh sông hoặc biển vì nước là thứ con người cần nhất: để uống, để tưới, và quan trọng hơn cả là để đi lại, chở hàng. Bến sông, cửa biển là nơi người và hàng hoá gặp nhau, chợ mọc lên, thợ thủ công tới ở, rồi một ngày nơi ấy trở thành thành phố.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Bạn thử điểm lại các thành phố lớn của Việt Nam: Hà Nội bên sông Hồng, Sài Gòn bên sông Sài Gòn, Huế bên sông Hương, Hải Phòng gần cửa sông, Đà Nẵng bên vịnh. Không phải ngẫu nhiên. Hôm nay mình giải thích vì sao.
Nước là con đường của thời xưa
Trước khi có đường sắt, đường ô tô, chở một khối hàng nặng bằng đường bộ là việc cực kỳ tốn kém. Một con thuyền trên sông chở được lượng hàng bằng hàng chục xe bò, lại tốn ít sức hơn nhiều.
Vì vậy những nơi có sông lớn, có cửa biển là nơi hàng hoá đổ về. Gạo từ đồng bằng, gỗ và lâm sản từ miền núi, muối và cá từ biển đều đi theo đường nước tới những điểm hẹn.
Ở điểm hẹn ấy, người ta dừng thuyền, bốc dỡ, mua bán, nghỉ ngơi. Chợ mọc lên, kho bãi mọc lên, người làm dịch vụ tới ở. Từ một bến thuyền dần dần thành một phố, rồi một thành phố.
Đặc biệt tốt là những nơi hai dòng sông gặp nhau, hoặc sông gặp biển, vì đó là chỗ các tuyến đường thuỷ giao nhau.
Mấy thành phố Việt Nam và con sông của chúng
Thăng Long xưa được dựng bên sông Hồng, gần chỗ sông Tô Lịch đổ vào. Sông Hồng nối kinh thành với miền núi phía tây bắc và với biển, các phố nghề, phố buôn mọc lên dọc bờ sông.
Sài Gòn lớn lên bên sông Sài Gòn, một con sông đủ sâu để tàu biển vào được tới gần trung tâm, nối với sông Đồng Nai và mạng lưới kênh rạch dẫn về đồng bằng sông Cửu Long. Gạo miền Tây theo kênh rạch đổ về đây để xuất đi.
Hội An từng là một thương cảng sầm uất bên sông Thu Bồn gần cửa biển, nơi thuyền buôn từ nhiều nước ghé lại. Về sau cửa sông bị bồi lấp, tàu lớn khó vào, vai trò thương cảng dần chuyển sang Đà Nẵng có vịnh sâu và kín gió hơn.
Chuyện của Hội An cho thấy một điều: thành phố sống nhờ con đường nước, và khi con đường ấy đổi khác, thành phố cũng đổi vận.
Cảng biển: cửa ngõ của thời hiện đại
Ngày nay hàng hoá đi khắp thế giới chủ yếu bằng tàu biển chở container. Tàu càng lớn càng cần cảng sâu, kín gió, ít bị bồi lấp.
Những vùng có cảng nước sâu như Hải Phòng, Quảng Ninh ở phía Bắc, vùng Cái Mép Thị Vải ở phía Nam, cùng các cảng ở vịnh Đà Nẵng, Quy Nhơn, Nha Trang trở thành những điểm hút các khu công nghiệp và đô thị.
Đô thị cảng có lợi thế lớn: nguyên liệu nhập vào và hàng hoá xuất ra đều rẻ hơn khi nhà máy đặt gần cảng. Người lao động tới làm việc, dịch vụ phát triển theo.
Như vậy, thứ kéo thành phố lớn lên đã đổi từ bến thuyền sang cảng container, nhưng nguyên lý vẫn vậy: thành phố mọc ở nơi các con đường gặp nhau.
Nhưng cũng có thành phố trên cao nguyên
Không phải thành phố nào cũng bên sông lớn. Buôn Ma Thuột, Pleiku nằm trên các cao nguyên Tây Nguyên. Chúng lớn lên ở những nơi đường bộ giao nhau, giữa những vùng trồng cà phê, cao su rộng lớn.
Đà Lạt là một ví dụ đặc biệt: thành phố được người Pháp chọn chủ yếu vì khí hậu mát mẻ trên cao nguyên Lâm Viên, như mình đã kể ở mục khí hậu. Nó lớn lên như một nơi nghỉ dưỡng và học tập, chứ không phải bến buôn.
Các thị xã miền núi phía Bắc thường nằm dọc theo thung lũng sông, nơi có đất bằng và đường đi theo sông. Lào Cai bên sông Hồng ở cửa khẩu, Sơn La, Điện Biên trong các thung lũng.
Dù ở đâu, một thành phố vẫn cần nước. Thành phố trên cao nguyên phải dựa vào hồ, suối và nước ngầm, và nước thường là bài toán lớn của chúng vào mùa khô.
Sống cạnh sông biển cũng có cái giá
Thành phố bên sông lớn phải sống chung với lũ. Hà Nội có đê sông Hồng bao bọc, Sài Gòn có triều cường và mưa lớn gây ngập. Các thành phố ven biển miền Trung đối mặt với bão và nước dâng.
Đất ven sông, ven biển thường thấp và mềm, xây nhà cao tầng phải làm móng sâu, chi phí cao hơn. Sụt lún và nước biển dâng là những mối lo dài hạn của các đô thị đồng bằng ven biển.
Nhưng con người vẫn chọn ở đó, vì lợi ích của vị trí lớn hơn rủi ro. Bài toán của đô thị hôm nay là làm sao giữ được lợi ích ấy mà giảm được rủi ro.
Lần tới mở bản đồ một thành phố bạn sắp đến, thử tìm khu phố cổ nhất của nó. Rất có thể bạn sẽ thấy khu ấy nằm sát một bến sông hay một cửa biển.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Hà Nội được chọn làm kinh đô?
Theo sử sách, vùng Thăng Long được chọn vì nằm ở trung tâm đồng bằng sông Hồng, đất rộng và bằng, giao thông đường thuỷ thuận tiện đi các vùng. Chiếu dời đô của Lý Thái Tổ có nói tới thế đất thuận lợi của vùng này.
Hội An vì sao không còn là thương cảng lớn?
Cửa sông Thu Bồn dần bị phù sa và cát bồi lấp, tàu lớn khó ra vào, cùng với những thay đổi về giao thương. Vai trò cảng biển dần chuyển sang Đà Nẵng có vịnh sâu và kín gió hơn.
Cảng nước sâu là gì?
Cảng nước sâu là cảng có luồng tàu và cầu cảng đủ sâu để tàu trọng tải lớn ra vào. Những cảng này quan trọng với vận tải hàng hoá quốc tế hiện đại.
Vì sao Đà Lạt không nằm cạnh sông lớn mà vẫn thành thành phố?
Đà Lạt được chọn xây dựng chủ yếu vì khí hậu mát mẻ trên cao nguyên, phù hợp làm nơi nghỉ dưỡng. Thành phố dựa vào hồ, suối và hệ thống cấp nước riêng.
Đầu mối giao thông là gì?
Đầu mối giao thông là nơi nhiều tuyến đường bộ, đường thuỷ, đường sắt hay đường hàng không gặp nhau. Những nơi này thường phát triển thành trung tâm buôn bán và đô thị.
