Lưu vực sông là toàn bộ vùng đất mà nước mưa rơi xuống đều chảy về cùng một con sông. Vì mọi giọt nước trong vùng ấy rồi sẽ về chung một dòng, nên một cánh rừng bị chặt, một con đập được xây hay một ống xả chất thải ở thượng nguồn đều có ngày đi tới người sống ở hạ du.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Có một khái niệm địa lý mà mình nghĩ ai cũng nên biết, vì nó giải thích vì sao chuyện ở một nơi rất xa lại liên quan tới cốc nước trong nhà mình. Đó là lưu vực sông.
Lưu vực giống như một cái phễu khổng lồ
Hãy hình dung một cái phễu. Nước đổ vào bất cứ chỗ nào trên miệng phễu cũng sẽ chảy về một lỗ ở đáy. Một lưu vực sông giống như vậy, chỉ có điều miệng phễu là cả một vùng đồi núi rộng hàng nghìn, hàng chục nghìn cây số vuông.
Ranh giới của lưu vực là những đỉnh núi, sống đồi cao nhất xung quanh, gọi là đường chia nước. Giọt mưa rơi ở một bên đường chia nước sẽ chảy về sông này, rơi ở bên kia sẽ chảy về sông khác.
Có những nơi đường chia nước rõ như sống lưng con dao, như đỉnh dãy Trường Sơn. Có những nơi rất mờ, như trên cao nguyên bằng phẳng, nơi chỉ chênh vài mét đã quyết định nước đi về hướng nào.
Một lưu vực lớn gồm nhiều lưu vực nhỏ lồng vào nhau. Mỗi con suối có lưu vực riêng, nhập vào lưu vực của sông nhánh, rồi nhập vào lưu vực của sông chính.
Vì sao rừng đầu nguồn quan trọng đến vậy?
Thượng nguồn là nơi khởi đầu của dòng chảy, thường là vùng đồi núi dốc. Ở đó, rừng hoạt động như một miếng bọt biển. Tán lá chặn bớt mưa, lớp lá mục và rễ cây giúp nước thấm xuống đất thay vì chảy tràn.
Nước thấm xuống được giữ trong đất và tầng nước ngầm, rồi nhả dần ra suối trong nhiều tháng. Nhờ vậy mùa mưa lũ bớt dữ, mùa khô suối vẫn còn nước.
Khi rừng đầu nguồn bị mất, nước mưa chảy tràn nhanh xuống sông, mang theo đất. Lũ lên nhanh hơn, cao hơn, nước đục hơn. Tới mùa khô, không còn kho nước ngầm dự trữ, suối cạn sớm hơn.
Đó là lý do có những khu rừng được gọi là rừng phòng hộ đầu nguồn và được bảo vệ đặc biệt. Chúng không chỉ là rừng của nơi đó, mà là rừng của cả những thành phố ở hạ du.
Chuyện ở thượng nguồn đi xuống hạ du bằng những con đường nào?
Con đường thứ nhất là lượng nước. Một hồ chứa lớn ở thượng nguồn giữ nước lại vào mùa mưa và xả ra vào mùa khô sẽ làm thay đổi nhịp lũ, nhịp cạn ở hạ du. Việc lấy nước tưới ở thượng nguồn cũng làm nước về hạ du ít đi.
Con đường thứ hai là phù sa. Như mình đã kể trong tập về sông Hồng, đập giữ lại phù sa, làm hạ du thiếu vật liệu bồi đắp. Khai thác cát trên sông cũng lấy đi phần vật liệu ấy.
Con đường thứ ba là chất lượng nước. Nước thải từ khu dân cư, nhà máy, trang trại ở thượng nguồn theo dòng chảy đi xuống. Người ở hạ du lấy nước sông làm nước máy, tưới ruộng, nuôi cá đều chịu ảnh hưởng.
Con đường thứ tư ít ai để ý là nhiệt độ và sinh vật. Nước xả từ đáy hồ sâu thường lạnh hơn, có thể làm thay đổi đời sống của cá ở đoạn sông phía dưới. Đập cũng chặn đường di cư của nhiều loài cá.
Một lưu vực, nhiều người cùng dùng
Lấy ví dụ lưu vực sông Đồng Nai. Nước từ cao nguyên Lâm Viên và Di Linh chảy xuống, qua các hồ chứa, nhận thêm sông Bé, sông Sài Gòn, rồi đổ ra biển ở vùng Cần Giờ. Trên đường đi, nó cung cấp nước cho điện, cho tưới tiêu, cho công nghiệp và cho hàng triệu người dùng nước máy ở các đô thị lớn phía Nam.
Mỗi nhóm người dùng nước có nhu cầu khác nhau, có lúc mâu thuẫn nhau. Hồ chứa muốn giữ nước để phát điện, nông dân muốn có nước tưới đúng mùa, thành phố cần nước sạch quanh năm, vùng cửa sông cần đủ nước ngọt để đẩy mặn.
Vì thế giới chuyên môn nói nhiều tới việc quản lý theo lưu vực, nghĩa là nhìn cả con sông như một hệ thống chứ không chia nhỏ theo từng địa phương.
Với sông chảy qua nhiều nước như Mê Kông, câu chuyện còn phức tạp hơn, cần sự hợp tác giữa các quốc gia. Đó là việc của các cơ quan chuyên trách, nhưng hiểu khái niệm lưu vực giúp bạn đọc tin tức về nước dễ hơn nhiều.
Tự xác định lưu vực trên bản đồ
Bạn có thể thử một bài tập vui với bản đồ địa hình, kể cả bản đồ trực tuyến có lớp địa hình. Chọn một con suối gần nhà, lần ngược lên thượng nguồn, rồi tìm những sống đồi cao nhất bao quanh nó. Nối các sống đồi ấy lại, bạn có ranh giới lưu vực của con suối.
Mẹo là nhớ rằng nước luôn chảy vuông góc với các đường đồng mức và đi từ cao xuống thấp. Đường chia nước thường chạy dọc theo các đỉnh và các yên ngựa giữa hai đỉnh.
Khi đã quen, bạn sẽ thấy nhiều chuyện rõ ra. Vì sao một khu đất ở chân đồi hay ngập dù trời chỉ mưa vừa, vì sao con suối nhỏ lại có lũ lớn khi trên núi mưa to.
Lần tới mở vòi nước, bạn thử tự hỏi nước này đến từ lưu vực nào, và trên đỉnh đồi xa nhất của lưu vực ấy hôm nay đang có gì.
Câu hỏi thường gặp
Đường chia nước là gì?
Đường chia nước là ranh giới nối các điểm cao nhất giữa hai lưu vực. Nước mưa rơi ở hai bên đường này sẽ chảy về hai con sông khác nhau.
Thượng nguồn và hạ du là gì?
Thượng nguồn là phần đầu của dòng sông, thường ở vùng núi cao nơi sông bắt nguồn. Hạ du là phần cuối, gần cửa sông, thường là vùng đồng bằng đông dân.
Rừng phòng hộ đầu nguồn khác rừng sản xuất thế nào?
Rừng phòng hộ đầu nguồn được giữ lại chủ yếu để bảo vệ nguồn nước, chống xói mòn và giảm lũ, nên việc khai thác bị hạn chế nghiêm ngặt. Rừng sản xuất được trồng và khai thác để lấy gỗ và lâm sản.
Một lưu vực có thể chảy qua nhiều tỉnh, nhiều nước không?
Có. Lưu vực được quyết định bởi địa hình chứ không theo ranh giới hành chính, nên một lưu vực lớn thường trải qua nhiều tỉnh, thậm chí nhiều quốc gia như lưu vực sông Mê Kông.
Làm sao biết nước máy nhà mình lấy từ sông nào?
Bạn có thể hỏi công ty cấp nước tại địa phương hoặc xem thông tin họ công bố. Nhà máy nước thường lấy nước từ một con sông, hồ hoặc tầng nước ngầm cụ thể rồi xử lý trước khi cấp tới nhà.
