Sông Mê Kông bắt nguồn từ cao nguyên Tây Tạng, chảy qua sáu nước là Trung Quốc, Myanmar, Lào, Thái Lan, Campuchia và Việt Nam rồi đổ ra biển. Về tới Việt Nam, sông chia thành hai nhánh lớn là sông Tiền và sông Hậu, rồi tỏa ra biển qua nhiều cửa, xưa được kể là chín cửa nên người Việt gọi là Cửu Long, nghĩa là chín con rồng.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Có những con sông chỉ thuộc về một vùng, còn Mê Kông là con sông của cả một bán đảo. Hôm nay mình đi dọc chiều dài của nó, từ vùng tuyết trên cao nguyên tới những con rạch nhỏ trước nhà ở miền Tây.
Từ cao nguyên tuyết phủ tới vùng nhiệt đới
Mê Kông khởi đầu từ những dòng suối trên cao nguyên Tây Tạng, nơi cao hàng nghìn mét và lạnh giá. Đoạn chảy qua Trung Quốc, sông len giữa những hẻm núi sâu hun hút, cùng với vài con sông lớn khác của châu Á chảy song song trong một vùng núi rất hẹp.
Ra khỏi vùng núi, sông làm thành một đoạn biên giới tự nhiên giữa Myanmar và Lào, rồi phần lớn giữa Lào và Thái Lan. Đây là đoạn sông gắn với hình ảnh những thị trấn ven sông yên bình như Luang Prabang hay Viêng Chăn nằm bên bờ.
Vào Campuchia, sông chảy qua vùng đồng bằng thấp, có những thác ghềnh lớn ở đoạn giáp Lào. Tại Phnôm Pênh, sông gặp một dòng chảy đặc biệt nối với Biển Hồ, câu chuyện mà mình sẽ kể trong tập về mùa nước nổi.
Chiều dài của Mê Kông thường được nói là khoảng bốn nghìn tám trăm cây số, nhưng các nguồn đưa ra những con số chênh nhau vì khó xác định chính xác điểm khởi nguồn. Dù tính theo cách nào, đây vẫn là một trong những con sông dài nhất châu Á.
Sông Tiền, sông Hậu và chín con rồng
Từ Phnôm Pênh, Mê Kông tách ra hai nhánh. Nhánh phía bắc vào Việt Nam gọi là sông Tiền, nhánh phía nam gọi là sông Hậu. Hai nhánh chảy gần song song qua đồng bằng, rồi mỗi nhánh lại chia ra nhiều cửa đổ ra biển.
Theo cách kể truyền thống, sông Tiền đổ ra biển qua sáu cửa là cửa Tiểu, cửa Đại, cửa Ba Lai, cửa Hàm Luông, cửa Cổ Chiên và cửa Cung Hầu. Sông Hậu đổ ra qua ba cửa là cửa Định An, cửa Ba Thắc và cửa Trần Đề. Cộng lại chín cửa, chín con rồng.
Hình ảnh chín con rồng uốn mình ra biển rất đẹp và dễ nhớ, đã đi vào sách vở, thơ ca, tên gọi của cả một vùng đồng bằng.
Ở thượng nguồn, người Lào, người Thái gọi con sông bằng tên của họ, người Campuchia cũng có tên riêng. Chỉ khi về tới Việt Nam, nó mới mang tên Cửu Long.
Vì sao ngày nay không còn đủ chín cửa?
Cửa sông là thứ sống, thay đổi theo phù sa và theo bàn tay con người. Cửa Ba Thắc trên sông Hậu đã bị phù sa bồi lấp dần, không còn là một cửa lớn như trước.
Cửa Ba Lai trên sông Tiền thì được làm cống đập ngăn mặn để giữ nước ngọt cho vùng phía trong. Nước không còn chảy tự do ra biển ở cửa này như xưa.
Vì vậy nếu bạn đếm trên bản đồ ngày nay, số cửa thực sự thông ra biển với dòng chảy lớn không còn đủ chín. Tên Cửu Long vẫn giữ, như một cái tên mang ký ức.
Câu chuyện chín cửa cho thấy một điều lớn hơn: đồng bằng không đứng yên. Mỗi cửa sông đều có thể bồi, có thể lở, có thể đổi chỗ sau vài chục năm.
Con sông nuôi sống cả một bán đảo
Mê Kông là nguồn nước, nguồn cá, nguồn phù sa cho hàng chục triệu người ở cả sáu nước. Nghề cá nước ngọt ở lưu vực sông thuộc loại lớn nhất thế giới, với rất nhiều loài cá di cư theo mùa lũ lên xuống.
Ở Việt Nam, đồng bằng sông Cửu Long là vựa lúa, vựa trái cây và vùng nuôi trồng thuỷ sản lớn nhất cả nước. Tất cả đều dựa vào nhịp lũ, nhịp phù sa và nước ngọt của con sông.
Chính vì thế, những gì xảy ra ở thượng nguồn đều được miền Tây quan tâm. Đập thuỷ điện, khai thác cát, lượng mưa ở thượng nguồn đều ảnh hưởng tới lượng nước và phù sa về tới hạ du.
Một con sông chảy qua nhiều nước thì việc quản lý nó cần sự phối hợp giữa các nước. Đây là chuyện của các cơ quan chuyên môn và ngoại giao, mình chỉ nhắc để bạn hiểu vì sao tin tức về Mê Kông thường liên quan tới nhiều quốc gia.
Nhìn sông Mê Kông ở miền Tây thấy được những gì?
Đứng trên cầu Mỹ Thuận hay cầu Cần Thơ, bạn sẽ thấy dòng sông rất rộng, nước màu nâu phù sa, những cù lao xanh rì nằm giữa dòng. Cù lao là nơi phù sa bồi thành đảo giữa sông, người dân trồng cây ăn trái trên đó.
Những chiếc ghe chở lúa, chở dừa, chở trái cây xuôi ngược là dấu hiệu sông vẫn là con đường chính của vùng này. Từ sông lớn, kênh rạch toả ra như mạch máu đi tới từng xóm.
Hai bên bờ có những hàng dừa nước, bần, những loài cây chịu được nước lợ khi gần cửa biển. Đi càng gần biển, bạn càng thấy nhiều dừa nước, đó là dấu hiệu nước đã bắt đầu pha mặn.
Lần tới về miền Tây, bạn thử nếm chút nước sông ở hai nơi, một ở Cần Thơ, một ở gần cửa biển vào mùa khô. Cái vị mặn nhạt khác nhau ấy chính là nơi sông và biển đang giành nhau từng cây số.
Câu hỏi thường gặp
Sông Mê Kông chảy qua mấy nước?
Sông Mê Kông chảy qua sáu nước: Trung Quốc, Myanmar, Lào, Thái Lan, Campuchia và Việt Nam. Ở Việt Nam, sông được gọi là sông Cửu Long.
Sông Tiền và sông Hậu khác nhau thế nào?
Đây là hai nhánh chính của sông Mê Kông khi vào Việt Nam. Sông Tiền ở phía bắc, chia ra nhiều cửa hơn; sông Hậu ở phía nam, chảy qua Cần Thơ, lòng sông lớn và sâu.
Cửa sông Ba Lai hiện nay ra sao?
Cửa Ba Lai đã được xây cống đập để ngăn mặn và giữ ngọt cho vùng phía trong. Vì vậy dòng chảy tự nhiên ra biển ở cửa này không còn như trước.
Mê Kông có phải sông dài nhất châu Á không?
Không. Sông Dương Tử ở Trung Quốc dài hơn và thường được coi là sông dài nhất châu Á. Mê Kông thuộc nhóm những con sông dài nhất của châu lục này.
Đồng bằng sông Cửu Long có bao nhiêu kênh rạch?
Đồng bằng có mạng lưới kênh rạch dày đặc, cả tự nhiên lẫn do người đào, nhiều tới mức khó đếm chính xác. Mạng lưới này vừa là đường giao thông vừa là hệ thống tưới tiêu của cả vùng.
