Sông miền Trung ngắn và dốc vì dãy Trường Sơn nằm sát biển, nước từ đỉnh núi xuống tới cửa biển chỉ phải đi một quãng ngắn. Khi mưa lớn dồn vào mấy tháng cuối năm, nước đổ xuống rất nhanh, đồng bằng hẹp lại không đủ chỗ chứa, nên lũ có thể lên vài mét chỉ trong một đêm.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Ở tập trước, mình kể về con lũ hiền ở miền Tây. Tập này là mặt ngược lại: những con lũ dữ ở miền Trung, đến nhanh, đi nhanh, và vì sao địa hình là thứ quyết định tính khí của một con sông.
Núi sát biển thì sông phải ngắn
Hãy hình dung một mái nhà dốc. Nước mưa rơi trên nóc nhà sẽ trượt xuống mép mái rất nhanh. Miền Trung giống như vậy: đỉnh là dãy Trường Sơn, mép mái là bờ biển, và khoảng cách giữa hai thứ đó ở nhiều nơi chỉ vài chục tới hơn trăm cây số.
Vì vậy các sông như sông Gianh, sông Thạch Hãn, sông Hương, sông Thu Bồn, sông Trà Khúc đều ngắn hơn rất nhiều so với sông Hồng hay sông Mê Kông. Đoạn thượng nguồn của chúng là suối núi dốc, chỉ đoạn cuối mới qua một dải đồng bằng hẹp.
Độ dốc lớn làm nước chảy nhanh. Mưa trên núi chỉ sau vài giờ đã về tới đồng bằng, không có thời gian để thấm hay để dàn ra.
Lưu vực mỗi sông cũng nhỏ, nên lượng nước phụ thuộc rất nhiều vào mưa của chính vùng đó. Mưa to tại chỗ là lũ tại chỗ.
Vì sao lũ dồn vào mấy tháng cuối năm?
Như mình đã kể trong tập về Trường Sơn, mùa mưa của duyên hải miền Trung rơi vào khoảng tháng chín tới tháng mười hai. Đó là lúc gió mùa đông bắc mang hơi ẩm từ biển đâm vào sườn núi, đúng lúc mùa bão và áp thấp nhiệt đới hoạt động mạnh ở khu vực này.
Một phần rất lớn lượng mưa cả năm dồn vào vài tháng ấy. Có những đợt mưa kéo dài nhiều ngày liền trên diện rộng, khi gió mùa, bão và các hình thái thời tiết khác cùng chồng lên nhau.
Khi đất đã ngấm no nước sau những trận mưa trước, mưa tiếp theo gần như chảy tràn hết xuống sông. Đây là lúc lũ nguy hiểm nhất.
Người miền Trung có cụm từ lũ chồng lũ để chỉ trường hợp một con lũ chưa kịp rút thì con lũ khác đã tới, mực nước chồng lên cao hơn.
Đồng bằng hẹp và cửa sông bị cát chặn
Ở đồng bằng sông Hồng hay sông Cửu Long, nước lũ có cả một vùng rộng để dàn ra. Ở miền Trung, đồng bằng hẹp như dải lụa, phía sau là núi, phía trước là cồn cát ven biển.
Cồn cát ven biển như một con đê tự nhiên chắn ngang. Cửa sông nhiều nơi bị sóng và gió đắp cát làm hẹp lại, có lúc bị bồi lấp gần kín vào mùa khô. Khi lũ về, nước thoát ra biển không kịp.
Nếu đúng lúc triều cường hoặc gió bão đẩy nước biển dâng vào, cửa sông càng khó thoát. Nước dồn lại, tràn vào làng mạc, phố xá ở vùng trũng.
Phố cổ Hội An mùa lũ năm nào cũng ngập là ví dụ quen thuộc. Phố nằm gần cửa sông Thu Bồn, nơi nước từ cả lưu vực đổ về gặp nước biển.
Lũ lên nhanh thì rút cũng nhanh, nhưng nguy hiểm ở đâu?
Một đặc điểm của lũ miền Trung là lên nhanh và rút cũng nhanh. Mực nước có thể đạt đỉnh rồi rút đi trong vài ngày. Điều này giúp ruộng đồng không bị ngập quá lâu, nhưng lại tạo ra nguy hiểm vì người dân có rất ít thời gian để chuẩn bị.
Nước lũ chảy xiết, mang theo cây cối, đất đá, có sức đẩy rất lớn. Nhiều tai nạn xảy ra khi người dân cố băng qua những đoạn đường ngập, cầu tràn, ngầm tràn, tưởng nước chỉ tới đầu gối.
Ở thượng nguồn, mưa lớn còn gây lũ quét và sạt lở đất, một chủ đề mình sẽ kể kỹ trong mục thiên tai.
Một yếu tố khác là việc vận hành hồ chứa thuỷ điện và thuỷ lợi trên các sông. Hồ có thể giúp cắt lũ nếu được vận hành đúng quy trình, và khi phải xả, chính quyền thường phát thông báo cho hạ du. Người dân cần theo dõi và tuân thủ những thông báo này.
Sống ở lưu vực sông miền Trung cần để ý gì?
Điều quan trọng nhất là nghe và làm theo cảnh báo của chính quyền địa phương, đài phát thanh, loa xã. Lũ miền Trung đến nhanh, chậm một vài giờ có thể là quá muộn.
Dấu hiệu nên cảnh giác gồm mưa lớn kéo dài trên núi, nước sông đục và dâng nhanh, nghe tiếng nước ầm ầm ở thượng nguồn. Không băng qua cầu tràn, ngầm tràn khi nước đang chảy xiết, kể cả khi đi xe máy hay ô tô.
Nhiều gia đình ở vùng hay ngập đã có kinh nghiệm làm gác lửng, kê đồ đạc lên cao, chuẩn bị sẵn thuyền nhỏ, đèn pin, lương thực khô và nước sạch trước mùa mưa.
Lần tới nhìn một con sông miền Trung vào mùa khô hiền lành, cạn trơ cả đá, bạn thử tưởng tượng nó vào tháng mười một. Hiểu được hai gương mặt ấy là hiểu được vì sao người miền Trung luôn sẵn sàng.
Câu hỏi thường gặp
Sông dài nhất miền Trung là sông nào?
Trong các sông chảy chủ yếu ở miền Trung, sông Ba ở Nam Trung Bộ và hệ thống sông Cả ở Bắc Trung Bộ thuộc nhóm có lưu vực lớn. Tuy vậy so với sông Hồng hay sông Mê Kông, các sông này vẫn ngắn hơn nhiều.
Lũ chồng lũ là gì?
Lũ chồng lũ là khi một đợt lũ chưa rút hết thì đợt lũ mới đã tới, khiến mực nước dâng chồng lên cao hơn. Hiện tượng này hay xảy ra khi có nhiều đợt mưa lớn liên tiếp trong mùa mưa.
Vì sao Hội An hay bị ngập?
Hội An nằm ở vùng thấp gần cửa sông Thu Bồn, nơi nước lũ từ cả lưu vực đổ về gặp nước biển. Khi mưa lớn trên thượng nguồn trùng với triều cường, nước thoát ra biển chậm nên phố cổ bị ngập.
Có nên đi qua đường ngập khi nước còn thấp không?
Không nên khi nước đang chảy. Dòng chảy xiết có thể cuốn người và xe dù nước không sâu, và mặt đường bên dưới có thể đã bị khoét mất. Hãy chờ nước rút hoặc đi đường khác.
Hồ thuỷ điện có làm lũ nặng hơn không?
Hồ chứa có thể giúp cắt giảm lũ nếu được vận hành đúng quy trình và giữ dung tích phòng lũ. Khi hồ đầy buộc phải xả, nước xả cộng với lũ tự nhiên có thể làm hạ du ngập nhanh hơn, vì vậy người dân cần theo dõi thông báo xả lũ.
