Vùng Ninh Thuận khô vì nằm ở thế khuất gió của cả hai mùa gió: mùa hè gió tây nam bị các cao nguyên phía tây chắn lại, mùa đông gió đông bắc thổi gần song song với bờ biển và bị các khối núi phía bắc che bớt. Thêm vào đó, vùng biển ven bờ có dòng nước lạnh trồi lên, làm không khí khó bốc lên thành mây mưa.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Nghe nói tới vùng khô hạn, nhiều người nghĩ tới nơi xa biển. Vậy mà vùng khô nhất Việt Nam lại nằm ngay sát biển, có xương rồng, có đồi cát, có cừu và có những cánh đồng muối trắng chói. Hôm nay mình giải câu đố đó.
Một vùng đất bị núi bao bọc ở thế khuất gió
Mở bản đồ địa hình vùng cực Nam Trung Bộ, bạn sẽ thấy Ninh Thuận nằm trong một vòng cung núi. Phía tây là rìa các cao nguyên Lâm Viên và Di Linh. Phía bắc là các khối núi đâm ra biển ở vùng giáp ranh với Khánh Hoà.
Mùa hè, gió tây nam ẩm đã trút mưa ở sườn tây các cao nguyên. Khi đổ xuống phía đông, nó đã khô và nóng lên, đúng kiểu sườn khuất gió mình từng kể trong tập về Trường Sơn.
Mùa đông, gió đông bắc là thứ mang mưa lớn tới duyên hải miền Trung. Nhưng đoạn bờ biển vùng Ninh Thuận lại uốn theo hướng gần với hướng gió, nên gió lướt dọc bờ thay vì đâm thẳng vào núi. Khối núi phía bắc còn che chắn thêm.
Thế là cả năm, hai luồng gió mang mưa chính của Việt Nam đều không đổ được nhiều mưa xuống vùng này.
Dòng nước lạnh dưới biển góp phần thế nào?
Ngoài khơi vùng Nam Trung Bộ, vào mùa gió tây nam, có hiện tượng nước dưới sâu trồi lên mặt. Gió và dòng chảy đẩy lớp nước mặt ra xa bờ, nước lạnh từ dưới sâu dâng lên thay chỗ. Giới hải dương học gọi đây là vùng nước trồi.
Nước biển lạnh hơn làm lớp không khí sát mặt biển cũng lạnh và ổn định hơn. Không khí lạnh ở dưới thì khó bốc lên cao để tạo mây mưa, giống như một cái nắp đậy.
Mức độ đóng góp của nước trồi vào sự khô hạn so với yếu tố núi và gió vẫn là chuyện các nhà khoa học tiếp tục nghiên cứu. Nhưng cả hai cùng đẩy về một phía: ít mưa.
Nước trồi còn có một mặt tốt: nó mang chất dinh dưỡng từ đáy biển lên, nuôi sinh vật phù du và cá. Vùng biển này vì thế có nguồn hải sản phong phú.
Khô tới mức nào và trông ra sao?
Lượng mưa trung bình năm ở vùng ven biển Ninh Thuận thuộc loại thấp nhất cả nước, chỉ bằng một phần nhỏ so với những nơi mưa nhiều như Huế hay Bạch Mã. Mùa khô kéo dài nhiều tháng, nắng gần như ngày nào cũng có.
Cảnh quan vì thế rất khác phần còn lại của Việt Nam. Bạn sẽ gặp những đồi trọc, cây bụi gai, xương rồng mọc tự nhiên, những cồn cát lớn ven biển. Một số nhà nghiên cứu xếp vùng này vào kiểu khí hậu bán khô hạn.
Có những vùng cát và đất khô ở đây được bảo tồn vì hệ sinh thái riêng, với các loài thực vật và động vật thích nghi với hạn. Vườn quốc gia Núi Chúa là một nơi như vậy, có rừng khô hạn hiếm gặp ở Đông Nam Á.
Nhìn ảnh chụp đồi cát và xương rồng ở đây, nhiều người tưởng ở một nước nào đó tận Trung Đông chứ không nghĩ là trong nước mình.
Người dân sống với nắng gió như thế nào?
Nắng nhiều, gió mạnh, mưa ít lại là điều kiện tuyệt vời cho nghề làm muối. Những cánh đồng muối ở Cà Ná và các vùng lân cận đã có từ lâu đời, nước biển được dẫn vào ruộng, phơi nắng gió cho bốc hơi thành hạt muối.
Cây nho, cây táo, cây thanh long, những loại cây ưa nắng và chịu hạn, cũng được trồng nhiều. Chăn nuôi dê, cừu thả trên đồi cỏ khô là hình ảnh quen thuộc của vùng này.
Gần đây, chính cái nắng và gió ấy làm vùng này thành nơi đặt nhiều cánh đồng điện mặt trời và trụ điện gió. Thứ từng là khắc nghiệt lại được nhìn như một nguồn tài nguyên.
Còn cái thiếu thì vẫn là nước. Hồ chứa, kênh dẫn, giếng, những cách tiết kiệm nước tưới như tưới nhỏ giọt là chuyện sống còn với người làm nông nơi đây.
Đọc dấu hiệu khô hạn khi đi dọc quốc lộ ven biển
Nếu bạn đi dọc ven biển từ Nha Trang vào phía nam, hãy để ý màu của cảnh vật. Qua khỏi vùng núi giáp ranh, màu xanh của lúa và dừa thưa dần, thay bằng màu vàng nâu của đồi khô, màu trắng của ruộng muối.
Cây cối thấp hơn, lá nhỏ hơn, nhiều cây có gai. Đó là cách thực vật thích nghi để mất ít nước nhất. Nhà dân thường có bể chứa nước lớn.
Đi tiếp vào phía nam, tới vùng Bình Thuận, bạn sẽ gặp đồi cát đỏ, cát trắng nổi tiếng. Cảnh khô hạn kéo dài thêm một đoạn trước khi đất trời xanh dần trở lại khi gần tới Đông Nam Bộ.
Một bài tập nhỏ cho chuyến đi: thử chụp một tấm ảnh cảnh hai bên đường mỗi khi qua một tỉnh. Xếp chúng cạnh nhau, bạn sẽ có một tấm bản đồ khí hậu bằng ảnh.
Câu hỏi thường gặp
Ninh Thuận có phải là sa mạc không?
Không phải sa mạc. Vùng này có khí hậu khô hạn hoặc bán khô hạn với mùa khô dài, nhưng vẫn có mùa mưa ngắn và lượng mưa cao hơn các sa mạc thật sự.
Vì sao Ninh Thuận nhiều nắng và gió?
Vì ít mây và mưa nên số giờ nắng trong năm cao. Gió mạnh do địa hình ven biển thoáng và hướng gió mùa thổi dọc bờ biển, khiến nơi đây thuận lợi cho làm muối và điện gió.
Nước trồi là gì?
Nước trồi là hiện tượng nước lạnh ở tầng sâu dâng lên mặt biển, thường do gió đẩy lớp nước mặt ra xa bờ. Nước trồi làm biển ven bờ lạnh hơn và giàu dinh dưỡng, thu hút nhiều cá.
Vườn quốc gia Núi Chúa có gì đặc biệt?
Núi Chúa bảo tồn một vùng rừng khô hạn ven biển hiếm gặp, nơi rừng, đồi cát và biển nằm sát nhau. Đây cũng là nơi có bãi biển rùa biển lên đẻ trứng.
Ngoài Ninh Thuận còn vùng nào khô hạn?
Vùng ven biển Bình Thuận lân cận cũng khá khô với nhiều đồi cát. Ngoài ra một số thung lũng khuất gió ở vùng núi phía Bắc cũng có tiểu vùng khô nóng, nhưng không rộng bằng dải ven biển cực Nam Trung Bộ.
