Cao nguyên đá Đồng Văn là một vùng núi đá vôi nằm trên cao, nơi nước mưa hoà tan đá qua hàng triệu năm, khoét thành những rãnh sâu và để lại những mũi đá sắc nhọn mà người dân gọi là đá tai mèo. Đất thì ít, nước thì thấm mất xuống lòng núi, nên người dân phải trồng ngô trong từng hốc đá và làm hồ treo để giữ từng giọt nước mưa.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Tập cuối của mục đọc cảnh quan, mình đưa bạn lên vùng cực bắc, nơi cảnh quan khắc nghiệt và hùng vĩ bậc nhất nước, quen gọi là vùng đá Hà Giang. Hôm nay mình đọc những tảng đá xám ấy, và đọc cả cách con người đã sống được giữa chúng.
Một vùng đá vôi được nâng lên cao
Như mình đã kể trong tập về núi đá vôi, đá vôi hình thành từ trầm tích dưới đáy biển cổ. Ở vùng Đồng Văn, Mèo Vạc, Yên Minh, Quản Bạ, những lớp đá vôi dày ấy đã được các vận động của vỏ Trái Đất nâng lên rất cao, thành một cao nguyên đá rộng lớn.
Vùng này lưu giữ nhiều dấu vết địa chất quý, trong đó có các hoá thạch sinh vật cổ. Nhờ những giá trị ấy, cao nguyên đá Đồng Văn đã được công nhận là công viên địa chất toàn cầu, một trong những danh hiệu dành cho những vùng có di sản địa chất đặc biệt.
Nằm ở độ cao lớn, khí hậu ở đây mát quanh năm, mùa đông lạnh giá, có những đêm sương muối, băng giá.
Đá vôi ở độ cao, khí hậu lạnh, mưa tập trung theo mùa đã tạo ra một kiểu cảnh quan karst khác với những gì bạn thấy ở Tràng An hay Hạ Long.
Vì sao đá lại sắc như tai mèo?
Nước mưa hơi chua chảy trên mặt đá vôi, hoà tan đá dọc theo những đường nứt và những chỗ đá yếu. Nước chảy theo rãnh, rãnh càng khoét càng sâu, phần đá giữa các rãnh còn lại thành những gờ sắc.
Qua thời gian dài, mặt đá trở thành một cánh đồng những mũi đá nhọn, lởm chởm, cạnh sắc như dao. Người dân gọi là đá tai mèo vì những mũi đá dựng lên như đôi tai con mèo.
Giới địa lý có tên gọi chung cho kiểu bề mặt đá vôi bị nước khoét thành rãnh và gờ như vậy, và nó xuất hiện ở nhiều vùng karst trên thế giới. Nhưng ở Đồng Văn, nó phủ kín cả những sườn núi rộng, tạo nên cảnh quan gần như không có ở nơi nào khác ở Việt Nam.
Đi trên đá tai mèo rất khó, giày dép nhanh rách, ngã xuống có thể bị thương nặng. Người dân đi lại thành thạo nhờ đã quen từ nhỏ.
Sống trên đá: ngô hốc đá và hồ treo
Trên cao nguyên đá, đất chỉ còn đọng lại trong những hốc nhỏ giữa các mũi đá. Người Mông và các dân tộc khác ở đây đã trồng ngô trong từng hốc đá ấy, có nơi phải gùi đất từ chỗ khác đến bỏ vào hốc, giữ từng nắm đất như giữ của.
Những bức tường đá xếp khéo léo quanh nhà, quanh nương là cách vừa dọn đá khỏi chỗ trồng, vừa rào giữ đất, giữ gia súc.
Nước là thứ thiếu nhất. Như vùng karst nào, mưa xuống thấm mất ngay vào khe đá, chảy xuống những dòng ngầm sâu bên dưới. Người dân phải làm bể chứa nước mưa, và nhiều nơi đã có những hồ chứa nước xây trên cao gọi là hồ treo để trữ nước cho mùa khô.
Nhà trình tường dày như mình đã kể, bếp lửa giữa nhà, ngô được cất trên gác bếp, là những câu trả lời của con người cho khí hậu lạnh và đất cằn của vùng đá.
Hẻm vực Nho Quế: dòng sông khoét sâu vào đá
Giữa cao nguyên đá có những dòng sông khoét sâu xuống thành hẻm vực. Sông Nho Quế chảy dưới chân con đèo Mã Pí Lèng nổi tiếng, giữa hai vách đá dựng đứng, nước xanh màu ngọc.
Hẻm vực hình thành khi vùng đất được nâng lên trong khi dòng sông vẫn tiếp tục đào lòng mình. Đất càng nâng, sông càng khoét sâu, cuối cùng tạo thành những vách đá cao hàng trăm mét hai bên.
Màu xanh của nước ở nhiều đoạn được cho là do nước chảy qua vùng đá vôi, ít phù sa, hoà tan khoáng chất, kết hợp với độ sâu và ánh sáng. Màu nước thay đổi theo mùa, mùa mưa có thể đục hơn.
Đứng trên đèo nhìn xuống hẻm vực, bạn đang nhìn vào một mặt cắt khổng lồ của cao nguyên, nơi thấy được độ dày của những lớp đá đã từng nằm dưới đáy biển.
Đi cao nguyên đá cho an toàn và tử tế
Đường lên cao nguyên đá là những cung đèo dài, dốc, nhiều khúc cua tay áo, có đoạn sát vực. Đi chậm, không vượt ẩu, tránh đi đêm và tránh những ngày mưa lớn vì nguy cơ sạt lở, đá lăn.
Mùa đông rất lạnh, có khi có băng giá. Mang đủ áo ấm và kiểm tra dự báo trước khi đi, như mình đã kể ở tập về thời tiết vùng núi.
Đây là nơi sinh sống của nhiều cộng đồng với văn hoá riêng. Hãy hỏi trước khi chụp ảnh người, không vào nhà, vào nương khi chưa được mời, không cho trẻ em tiền hay kẹo một cách tuỳ tiện vì điều đó có thể làm các em bỏ học ra đường.
Lần tới đứng giữa những tảng đá tai mèo, bạn thử chạm tay vào một mũi đá và nghĩ tới những giọt mưa đã khắc nó qua hàng triệu năm, và những bàn tay đã giữ từng hốc đất quanh nó qua nhiều thế hệ.
Câu hỏi thường gặp
Cao nguyên đá Đồng Văn gồm những vùng nào?
Cao nguyên đá Đồng Văn trải qua các vùng Đồng Văn, Mèo Vạc, Yên Minh và Quản Bạ ở vùng cực bắc Việt Nam. Đây là một vùng núi đá vôi rộng lớn nằm ở độ cao lớn.
Đá tai mèo là gì?
Đá tai mèo là cách gọi dân gian của những mũi đá vôi sắc nhọn, lởm chởm, hình thành khi nước mưa hoà tan đá dọc theo các rãnh và để lại những gờ sắc. Tên gọi xuất phát từ hình dạng giống tai mèo.
Vì sao vùng đá vôi lại thiếu nước dù mưa nhiều?
Vì nước mưa thấm nhanh qua khe nứt xuống các dòng chảy ngầm sâu trong lòng núi, mặt đất giữ được rất ít. Người dân phải làm bể chứa và hồ treo để trữ nước mưa.
Công viên địa chất toàn cầu là gì?
Đó là danh hiệu dành cho những vùng có di sản địa chất có giá trị quốc tế, được quản lý theo hướng vừa bảo tồn vừa phát triển cộng đồng và du lịch. Cao nguyên đá Đồng Văn là một trong những vùng của Việt Nam được công nhận danh hiệu này.
Vì sao nước sông Nho Quế có màu xanh?
Màu xanh thường được giải thích là do nước chảy qua vùng đá vôi, ít phù sa, hoà tan khoáng chất, kết hợp với độ sâu và ánh sáng. Vào mùa mưa, nước có thể đục hơn.
