Đô thị miền núi bị địa hình giới hạn nên thường kéo dài theo thung lũng sông hoặc trải trên các quả đồi, và luôn phải đối mặt với chuyện thiếu đất bằng và nguy cơ sạt lở. Đô thị ven biển thường chạy dài theo bờ biển, sống nhờ cảng và du lịch, nhưng phải chịu bão, nước dâng và xói lở bờ. Hai kiểu đô thị lớn lên theo hai bài toán địa lý khác nhau.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Ở tập này mình đặt cạnh nhau hai kiểu thành phố mà nhiều người đã ghé: một thị xã nằm lọt giữa núi rừng phía Bắc và một thành phố biển miền Trung. Hình dáng của chúng trên bản đồ đã kể gần hết câu chuyện.
Đô thị miền núi: đi theo thung lũng
Ở miền núi, đất bằng là thứ hiếm. Đất bằng thường nằm ở đáy thung lũng, ven sông suối. Vì vậy các thị trấn, thành phố miền núi phía Bắc như Lào Cai, Sơn La, Điện Biên Phủ, Hà Giang thường nằm dọc một thung lũng hoặc trong một lòng chảo.
Khi thành phố lớn lên, nó không thể toả đều ra các phía như ở đồng bằng. Nó kéo dài dọc theo thung lũng, theo con sông và con đường chính. Trên bản đồ, nhiều đô thị miền núi có hình dải dài và hẹp.
Khi đáy thung lũng đã kín, nhà cửa bắt đầu leo lên sườn đồi. Đây là lúc rủi ro tăng lên: san ủi sườn dốc để làm nền nhà, làm đường dễ gây sạt lở, như mình đã kể ở tập về lũ quét và sạt lở.
Đáy thung lũng ven sông cũng là nơi dễ bị lũ. Vì vậy đô thị miền núi phải cân bằng giữa hai nguy cơ: ở thấp sợ lũ, ở cao sợ sạt.
Đà Lạt: thành phố trên những quả đồi
Đà Lạt là một ví dụ khác. Thành phố nằm trên cao nguyên với địa hình đồi lượn sóng, nhà cửa trải trên những quả đồi quanh hồ Xuân Hương. Đường phố uốn lượn, lên dốc xuống dốc.
Cảnh quan đồi thông, hồ nước, thung lũng đã làm nên nét riêng của Đà Lạt. Nhưng địa hình đồi dốc cũng làm việc xây dựng phức tạp, thoát nước khó, và những năm gần đây có những vụ sạt lở ở các công trình đào chân đồi.
Nhiều sườn đồi quanh Đà Lạt được phủ kín nhà kính trồng rau hoa. Mái nhà kính không thấm nước nên khi mưa lớn, nước chảy tràn nhanh xuống thung lũng, góp phần gây ngập cục bộ ở những vùng trũng của thành phố.
Bài học của các đô thị trên đồi là phải tôn trọng độ dốc và đường đi của nước, đừng nghĩ có thể san phẳng mọi thứ.
Đô thị ven biển: chạy dọc bờ cát
Các thành phố biển miền Trung như Đà Nẵng, Quy Nhơn, Nha Trang, Phan Thiết thường nằm trên dải đồng bằng hẹp giữa núi và biển. Thành phố kéo dài theo bờ biển, với con đường ven biển làm trục chính.
Ban đầu, phần lớn các thành phố này lớn lên quanh cửa sông hoặc vịnh có cảng cá, cảng hàng. Về sau, du lịch biển trở thành động lực lớn, khách sạn, khu nghỉ dưỡng mọc dày dọc bờ biển.
Phía sau là núi, nên khi thành phố lớn ra, nó hoặc lan dọc bờ biển, hoặc lấn lên sườn núi, hoặc lấn ra biển bằng cách lấp đất.
Hình dạng dài và hẹp này khiến giao thông trong thành phố dồn vào vài trục chính dọc biển, dễ ùn tắc vào mùa du lịch.
Rủi ro của đô thị ven biển
Bão và nước dâng là rủi ro lớn nhất của các đô thị ven biển miền Trung. Những khu nhà sát bờ, trên cồn cát thấp chịu tác động trực tiếp của sóng lớn khi có bão.
Xói lở bờ biển đang xảy ra ở nhiều đoạn. Khi xây công trình sát bờ, phá cồn cát, phá rừng phi lao, bờ biển mất lớp bảo vệ tự nhiên. Kè đá ở một đoạn có thể làm đoạn bên cạnh bị xói mạnh hơn vì dòng cát ven bờ bị chặn.
Nước ngọt cũng là bài toán. Các thành phố biển trên dải đồng bằng hẹp phụ thuộc vào sông ngắn và hồ chứa, mùa khô có thể thiếu nước, nước ngầm ven biển dễ nhiễm mặn khi khai thác nhiều.
Mực nước biển dâng trong dài hạn là mối lo chung, nhất là với những khu đô thị mới lấn ra vùng thấp ven biển.
Chọn chỗ ở trong một đô thị: hỏi gì về địa hình?
Nếu bạn định sống hoặc mua nhà ở một đô thị miền núi, hãy hỏi: khu đất có nằm dưới chân một taluy cao không, có gần suối, gần khe nước không, những năm mưa lớn trước đây khu vực này có bị sạt hay lũ không.
Nếu ở đô thị ven biển, hãy hỏi: khu đất cách bờ biển bao xa, cao hơn mực nước biển bao nhiêu, bờ biển trước mặt đang bồi hay đang lở, khi có bão lớn nước có tràn vào không.
Người dân sống lâu năm và chính quyền địa phương thường có thông tin về những vùng hay ngập, hay sạt. Bản đồ quy hoạch và bản đồ nguy cơ thiên tai, nếu được công bố, cũng là nguồn tham khảo tốt.
Lần tới đến một thành phố mới, bạn thử tìm chỗ cao nhất để nhìn xuống. Từ trên cao, bạn sẽ thấy thành phố đang lớn lên theo hướng nào, và đang lấn vào chỗ nào mà nước và đất có thể đòi lại.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đô thị miền núi thường hẹp và dài?
Vì đất bằng ở miền núi chủ yếu nằm dọc đáy thung lũng ven sông suối. Thành phố lớn lên theo dải đất bằng và theo con đường chính chạy dọc thung lũng.
Xây nhà trên đồi dốc có nguy hiểm không?
Có thể nguy hiểm nếu san ủi, đào chân dốc không đúng kỹ thuật hoặc không có thoát nước tốt, vì dễ gây sạt lở khi mưa lớn. Cần khảo sát địa chất và tuân thủ hướng dẫn xây dựng của địa phương.
Kè biển có chống được xói lở không?
Kè có thể bảo vệ đoạn bờ phía sau nó, nhưng nếu thiết kế không tính tới dòng cát ven bờ, đoạn bờ bên cạnh có thể bị xói mạnh hơn. Bảo vệ bờ biển cần nhìn cả một đoạn dài chứ không chỉ một điểm.
Vì sao Đà Lạt có lúc bị ngập dù ở trên cao?
Vì thành phố có nhiều thung lũng, nước mưa từ sườn đồi, nhất là từ mái nhà kính không thấm nước, dồn nhanh xuống những vùng trũng. Khi mưa lớn, hệ thống thoát nước không kịp nên gây ngập cục bộ.
Đô thị ven biển cần chuẩn bị gì cho nước biển dâng?
Các giải pháp thường được bàn tới gồm giữ lại cồn cát và rừng ven biển, hạn chế xây dựng ở vùng thấp sát bờ, nâng cấp đê kè và hệ thống thoát nước. Đây là việc cần quy hoạch dài hạn của cơ quan chuyên môn.
