Cồn cát ven biển miền Trung hình thành khi sông và sóng đưa cát vào bờ, rồi gió mạnh theo mùa thổi cát lên thành những đồi cao, có nơi kéo dài nhiều cây số. Đồi cát đỏ có màu từ lớp sắt oxit mỏng bọc quanh hạt cát, còn đồi cát trắng là cát thạch anh gần như không lẫn gì.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Đi dọc quốc lộ ven biển miền Trung, bạn sẽ gặp những đồi cát trắng xoá ở Quảng Bình, Quảng Trị, và xa hơn về phía nam là đồi cát đỏ, cát trắng của vùng Bình Thuận. Hôm nay mình kể về chúng, những ngọn đồi biết đi.
Cát từ đâu tới bờ biển miền Trung?
Cát là những hạt khoáng vật nhỏ, phần lớn là thạch anh, sinh ra khi đá trên núi bị phong hoá vỡ vụn. Sông mang chúng xuống biển. Sông miền Trung ngắn và dốc, nên thay vì phù sa mịn, chúng mang nhiều cát và sỏi.
Ra tới biển, sóng và dòng chảy ven bờ tiếp tục đẩy cát dọc theo bờ biển và hắt nó lên bãi. Cát thô nặng hơn bùn nên dễ lắng lại trên bãi thay vì trôi ra xa.
Bờ biển miền Trung lại hứng gió mạnh, nhất là gió mùa đông bắc thổi thẳng từ biển vào. Khi bãi cát khô vào lúc nước ròng hay mùa khô, gió thổi cát bay vào đất liền, chất lên thành cồn.
Nhiều đời nối tiếp, các cồn cát chồng lên nhau thành dải. Có những dải cồn cát chạy song song với bờ biển, ngăn giữa biển và đồng bằng, tạo ra các đầm phá và vùng trũng phía sau.
Vì sao có đồi cát đỏ, có đồi cát trắng?
Vùng ven biển Bình Thuận nổi tiếng với cả hai màu. Đồi cát trắng là cát thạch anh tương đối sạch, ít lẫn các khoáng vật khác. Dưới nắng, nó trắng như muối.
Đồi cát đỏ có cùng loại hạt thạch anh, nhưng mỗi hạt được bọc một lớp sắt oxit rất mỏng, giống như lớp gỉ trên đinh sắt. Lớp này hình thành qua thời gian dài khi cát nằm trong môi trường khí hậu nóng khô xen ẩm, sắt từ các khoáng vật khác bị oxy hoá và bám lên hạt cát.
Bạn có thể tự kiểm chứng: lấy một nắm cát đỏ rửa kỹ và chà xát, nước sẽ ngả đỏ, hạt cát nhạt màu dần. Đó là lớp áo sắt bị bong ra.
Đồi cát đỏ thường cổ hơn, được cố định lâu hơn, còn cát trắng thường là cát mới được gió đưa vào và di chuyển nhiều hơn. Đây là xu hướng chung, mỗi nơi có thể khác.
Cồn cát biết đi và chuyện cát bay lấn ruộng
Cồn cát không có thực vật giữ thì không đứng yên. Gió thổi cát từ sườn đón gió, cát lăn qua đỉnh rồi trượt xuống sườn bên kia. Cứ như vậy, cả đồi cát dịch chuyển dần theo hướng gió.
Với người dân ven biển miền Trung, đây là chuyện sống còn. Cát bay lấp ruộng, lấp vườn, lấp giếng, có khi vùi cả nhà. Mùa gió, cát quất vào mặt rát như kim châm. Cát chảy là nỗi lo của nhiều làng ở Quảng Bình, Quảng Trị, Huế.
Ngoài cát bay còn có cát chảy: khi mưa lớn, cát trên đồi bị nước cuốn theo thành dòng, tràn xuống ruộng và đường sá.
Hiểu được hướng gió mùa là hiểu được cát sẽ đi về đâu. Phía sau các đồi cát theo hướng gió thường là nơi chịu thiệt nhất.
Phi lao, hồ nước giữa cát và cách người dân sống chung
Cách chống cát bay lâu đời và hiệu quả nhất là trồng cây. Cây phi lao, với bộ rễ bám cát tốt và tán lá chịu được gió mặn, được trồng thành những dải rừng dài dọc bờ biển miền Trung. Rừng phi lao làm gió chậm lại, cát không bay được nữa.
Dưới tán phi lao, lá rụng tạo một lớp mùn mỏng, dần dần các loài cây khác mọc lên, đất cát được cải tạo. Nhiều làng ven biển đã sống được nhờ những dải rừng ấy.
Một điều thú vị là giữa các đồi cát đôi khi có những hồ nước ngọt. Cát giữ nước mưa như một cái bể lọc khổng lồ, nước ngầm dâng lên ở những vùng trũng giữa các đồi. Bàu Trắng ở Bình Thuận là một ví dụ, với hồ nước xanh nằm giữa đồi cát trắng.
Người dân vùng cát còn có những cây trồng thích nghi như khoai lang, lạc, dưa hấu, thanh long, và cách dẫn nước tưới từ những túi nước ngầm trong cát.
Đi chơi đồi cát cho an toàn và đúng cách
Cát trên đồi giữa trưa có thể nóng tới mức bỏng chân. Hãy đi vào sáng sớm hoặc chiều muộn, khi ánh nắng xiên tạo bóng gợn sóng đẹp nhất cho ảnh chụp, và cát còn mát.
Đồi cát rộng, dễ mất phương hướng vì cảnh vật giống nhau và dấu chân bị gió xoá. Đi theo nhóm, nhớ điểm mốc, mang đủ nước và mũ.
Xe địa hình chạy trên đồi cát là trò được nhiều người thích, nhưng nên đi theo khu vực cho phép. Bánh xe phá lớp thực vật mỏng giữ cát, làm đồi dễ bị gió thổi đi hơn.
Lần tới đứng trên đỉnh một đồi cát, bạn thử nhìn những gợn sóng nhỏ trên mặt cát. Chúng luôn nằm vuông góc với hướng gió, và chỉ cho bạn biết gió vừa thổi từ đâu tới.
Câu hỏi thường gặp
Đồi cát đỏ ở đâu?
Đồi cát đỏ nổi tiếng nhất nằm ở vùng Mũi Né thuộc Bình Thuận cũ. Ở dải ven biển Nam Trung Bộ còn có một số vùng cát đỏ khác.
Vì sao cát đỏ có màu đỏ?
Vì mỗi hạt cát thạch anh được bọc một lớp sắt oxit mỏng, giống như lớp gỉ sắt. Rửa và chà kỹ, lớp này có thể bong ra làm hạt cát nhạt màu.
Phi lao có phải cây bản địa Việt Nam không?
Phi lao có nguồn gốc từ vùng Đông Nam Á và châu Đại Dương, được trồng rộng rãi ở Việt Nam để chắn gió và cát. Cây chịu mặn, chịu gió tốt nên hợp với dải ven biển.
Cồn cát có tự di chuyển không?
Có. Khi không có cây cối giữ, gió thổi cát từ sườn này sang sườn kia khiến cả cồn cát dịch chuyển dần theo hướng gió. Tốc độ phụ thuộc vào sức gió và lượng cát.
Hồ nước giữa đồi cát lấy nước từ đâu?
Nước mưa thấm qua cát và tích lại thành nước ngầm. Ở những vùng trũng giữa các đồi, mực nước ngầm nhô lên mặt đất tạo thành hồ nước ngọt.
