Thành phố nóng hơn ngoại ô vì bê tông, nhựa đường, mái tôn hấp thụ nắng ban ngày rồi toả nhiệt suốt đêm, trong khi cây xanh và mặt nước, những thứ làm mát tự nhiên, lại ít đi. Cộng thêm hơi nóng thải ra từ máy lạnh, xe cộ và những dãy nhà cao chắn gió, khu trung tâm trở thành một hòn đảo nóng giữa vùng quê mát hơn xung quanh.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Có thể bạn đã cảm nhận điều này: chạy xe từ trung tâm thành phố ra ngoại ô vào buổi tối, tới một đoạn tự nhiên thấy gió mát hẳn. Đó không phải tưởng tượng. Giới khí hậu gọi hiện tượng này là đảo nhiệt đô thị.
Bê tông và nhựa đường: những cái bếp không tắt
Ở nông thôn, phần lớn mặt đất là ruộng, vườn, cây cối, ao hồ. Ánh nắng chiếu xuống, một phần năng lượng được dùng để làm nước bốc hơi từ lá cây, từ đất ẩm. Bốc hơi lấy đi nhiệt, giống như mồ hôi làm mát da.
Ở thành phố, mặt đất bị phủ bởi bê tông, gạch, nhựa đường, mái tôn. Những vật liệu này không có nước để bốc hơi, lại hấp thụ và tích trữ nhiệt rất tốt. Nhựa đường màu đen giữa trưa hè nóng tới mức không thể đặt tay lâu.
Ban đêm, những khối vật liệu ấy từ từ nhả nhiệt đã tích trữ ra không khí. Vì vậy chênh lệch giữa thành phố và nông thôn thường rõ nhất vào ban đêm. Ở quê, đêm mát; ở phố, đêm vẫn hầm hập.
Nước mưa ở thành phố cũng chảy nhanh vào cống thay vì thấm xuống đất, nên đất ít ẩm, càng ít bốc hơi làm mát.
Nhà cao tầng, phố hẹp và nhiệt do con người thải ra
Những dãy nhà cao hai bên một con phố hẹp tạo thành thứ mà giới quy hoạch gọi là hẻm phố sâu. Ánh nắng chiếu vào, phản xạ qua lại giữa các bức tường, bị giữ lại. Gió khó lùa vào để mang nhiệt đi.
Ban đêm, nhiệt từ mặt đường và tường nhà muốn toả lên trời nhưng bị các toà nhà xung quanh chặn bớt, nên nguội chậm hơn so với một cánh đồng trống.
Con người cũng là một nguồn nhiệt. Mỗi chiếc máy lạnh làm mát trong phòng bằng cách thải nhiệt ra ngoài phố. Hàng triệu xe máy, ô tô, nhà máy, bếp nấu đều thải nhiệt. Trong một thành phố đông đúc, lượng nhiệt này không nhỏ.
Một vòng lặp khó chịu hình thành: phố nóng thì người ta bật máy lạnh nhiều hơn, máy lạnh thải nhiều nhiệt hơn ra phố, phố càng nóng.
Cây xanh và mặt nước làm mát bằng cách nào?
Một cây xanh lớn làm mát theo hai cách. Tán lá che bóng, chặn nắng không cho chiếu thẳng xuống mặt đường và tường nhà. Lá cây thoát hơi nước, lấy nhiệt từ không khí xung quanh.
Đứng dưới bóng một hàng cây cổ thụ giữa trưa, bạn cảm nhận được sự khác biệt rõ rệt so với đứng giữa bãi đỗ xe bê tông. Những con phố có hàng cây lớn ở Hà Nội hay ở trung tâm Sài Gòn là những hành lang mát giữa đô thị.
Mặt nước như hồ, sông, kênh cũng làm mát nhờ bốc hơi và vì nước nóng lên chậm hơn bê tông. Gió thổi qua mặt hồ mang hơi mát vào những khu phố bên cạnh.
Công viên, vườn, mảng cỏ, mái nhà trồng cây đều góp phần. Không cần một khu rừng, nhiều mảng xanh nhỏ rải rác khắp thành phố cũng giúp giảm nóng đáng kể.
Đảo nhiệt ảnh hưởng tới sức khoẻ và chi phí thế nào?
Những đêm nóng không hạ nhiệt làm cơ thể không được nghỉ ngơi, ngủ kém. Với người già, trẻ nhỏ, người có bệnh tim mạch, những đợt nắng nóng kéo dài trong đô thị có thể nguy hiểm hơn so với ở nông thôn.
Người lao động ngoài trời như công nhân xây dựng, người giao hàng, người bán hàng rong chịu ảnh hưởng nặng nhất, vì họ không có chỗ mát để tránh.
Hoá đơn tiền điện tăng vì máy lạnh chạy nhiều hơn. Lưới điện chịu tải cao vào những buổi chiều nóng nhất.
Những người sống trong nhà trọ chật, mái tôn thấp, ít cửa sổ thường chịu nóng nhiều nhất, trong khi cũng là những người ít khả năng mua máy lạnh nhất. Đảo nhiệt vì vậy cũng là câu chuyện về sự công bằng trong thành phố.
Làm gì để nhà và phố bớt nóng?
Ở cấp thành phố, giữ và trồng thêm cây xanh, giữ ao hồ, kênh rạch thay vì lấp đi, quy hoạch các hành lang thông gió, dùng vật liệu lát đường sáng màu hoặc thấm nước ở những nơi phù hợp.
Ở cấp ngôi nhà, mái sáng màu phản xạ nắng tốt hơn mái sẫm. Mái tôn có lớp cách nhiệt bên dưới, hoặc trồng giàn cây leo, đặt chậu cây trên sân thượng giúp giảm nóng tầng trên cùng. Che nắng hướng tây bằng rèm, lam, cây xanh.
Mở cửa thông gió vào buổi tối và sáng sớm khi ngoài trời mát hơn, đóng lại vào giữa trưa. Đây là cách người xưa vẫn làm trong những ngôi nhà truyền thống mà mình từng kể.
Lần tới chạy xe buổi tối, bạn thử để ý chỗ nào trên đường mình đi bỗng thấy mát hơn. Thường đó là chỗ có hồ nước, công viên, hay một hàng cây lớn, và bạn vừa cảm nhận được bản đồ nhiệt của thành phố bằng chính làn da.
Câu hỏi thường gặp
Đảo nhiệt đô thị là gì?
Đảo nhiệt đô thị là hiện tượng khu vực đô thị có nhiệt độ cao hơn vùng nông thôn xung quanh, nhất là vào ban đêm. Nguyên nhân chính là bê tông, nhựa đường giữ nhiệt, ít cây xanh và nhiệt thải từ hoạt động của con người.
Vì sao ban đêm ở thành phố vẫn nóng?
Vì bê tông, gạch và nhựa đường hấp thụ nhiều nhiệt ban ngày rồi nhả ra từ từ suốt đêm. Các toà nhà còn cản nhiệt toả lên trời và cản gió.
Mái tôn sơn màu gì thì mát hơn?
Mái màu sáng như trắng hoặc ghi nhạt phản xạ ánh nắng tốt hơn, nên nóng ít hơn mái màu sẫm. Kết hợp với lớp cách nhiệt bên dưới mái thì hiệu quả càng rõ.
Một cây xanh làm mát được bao nhiêu?
Mức làm mát phụ thuộc vào loại cây, độ lớn tán và vị trí trồng. Nhìn chung bóng râm của cây lớn làm mặt đất và không khí bên dưới mát hơn rõ rệt so với nơi nắng trực tiếp.
Máy lạnh có làm phố nóng hơn không?
Có. Máy lạnh làm mát trong phòng bằng cách chuyển nhiệt ra ngoài, nên khi rất nhiều máy lạnh chạy cùng lúc, không khí ngoài phố sẽ nóng thêm. Đây là một phần của hiện tượng đảo nhiệt.
