Vĩ độ cho biết một điểm nằm cách xích đạo bao xa về phía bắc hoặc phía nam, còn kinh độ cho biết điểm ấy lệch bao xa về phía đông hoặc tây so với đường kinh tuyến gốc đi qua Greenwich ở Luân Đôn. Ghép hai con số lại, bạn có toạ độ, một địa chỉ duy nhất cho bất kỳ điểm nào trên mặt đất, kể cả giữa rừng hay giữa biển.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Mở ứng dụng bản đồ, giữ ngón tay lên một điểm, bạn sẽ thấy hiện ra hai dãy số. Nhiều người lướt qua chúng, nhưng hai dãy số ấy có thể cứu một mạng người khi đi lạc. Hôm nay mình giải thích chúng là gì.
Vĩ độ: những vòng tròn song song với xích đạo
Hãy hình dung Trái Đất như một quả cam. Xích đạo là đường vòng quanh bụng quả cam, chia nó làm hai nửa bắc và nam. Vĩ độ của xích đạo là không độ.
Đi dần về phía cực Bắc, bạn vẽ những vòng tròn nhỏ dần song song với xích đạo. Mỗi vòng là một vĩ độ. Cực Bắc là chín mươi độ bắc, cực Nam là chín mươi độ nam.
Vì Trái Đất gần như tròn, mỗi một độ vĩ độ tương ứng với một quãng đường gần như bằng nhau, khoảng một trăm mười một cây số. Một độ lại chia ra sáu mươi phút, mỗi phút vĩ độ khoảng một cây số tám trăm năm mươi mét, đúng bằng một hải lý mà người đi biển dùng.
Việt Nam nằm hoàn toàn ở bán cầu Bắc, phần đất liền trải từ khoảng tám độ rưỡi ở mũi Cà Mau lên tới khoảng hai mươi ba độ ở cực bắc Hà Giang. Hà Nội ở khoảng hai mươi mốt độ bắc, Thành phố Hồ Chí Minh ở khoảng mười độ bắc.
Kinh độ: những đường nối hai cực
Kinh tuyến là những đường nối cực Bắc với cực Nam, như những đường múi trên quả cam. Khác với xích đạo, không có kinh tuyến nào tự nhiên là đặc biệt, nên con người phải chọn một đường làm gốc.
Vào cuối thế kỷ mười chín, nhiều nước thống nhất lấy đường kinh tuyến đi qua đài thiên văn Greenwich ở Luân Đôn làm kinh tuyến gốc, kinh độ không độ. Từ đó đo sang phía đông tới một trăm tám mươi độ đông, sang phía tây tới một trăm tám mươi độ tây.
Việt Nam nằm ở phía đông kinh tuyến gốc, phần đất liền trong khoảng từ hơn một trăm lẻ hai tới khoảng một trăm lẻ chín độ đông. Đó là lý do giờ Việt Nam đi trước giờ Luân Đôn, chuyện mình sẽ kể kỹ trong tập về múi giờ.
Khác với vĩ độ, một độ kinh độ dài nhất ở xích đạo và ngắn dần về phía hai cực, vì các kinh tuyến chụm lại với nhau ở cực.
Đọc toạ độ trên điện thoại
Ứng dụng bản đồ trên điện thoại thường hiển thị toạ độ dạng số thập phân, số đầu là vĩ độ, số sau là kinh độ. Ví dụ một điểm ở Hà Nội có toạ độ bắt đầu bằng hai mươi mốt phẩy không gì đó cho vĩ độ, và một trăm lẻ năm phẩy tám gì đó cho kinh độ.
Vĩ độ bắc và kinh độ đông được ghi bằng số dương. Vĩ độ nam và kinh độ tây được ghi bằng số âm hoặc kèm chữ cái chỉ hướng. Ở Việt Nam, bạn sẽ luôn thấy hai số dương.
Một cách viết khác là độ, phút, giây, hay gặp trên bản đồ giấy và trong hàng hải. Hai cách viết chỉ cùng một vị trí, ứng dụng có thể đổi qua lại.
Số chữ số sau dấu phẩy quyết định độ chính xác. Năm chữ số thập phân đã đủ để xác định một vị trí với sai số chỉ cỡ một mét, đủ để tìm đúng một cánh cổng.
Toạ độ cứu người như thế nào?
Khi đi lạc trong rừng, gặp nạn trên núi hay trên biển, mô tả bằng lời như gần con suối, cạnh tảng đá to gần như vô dụng với đội cứu hộ. Nhưng một cặp toạ độ chỉ đúng một điểm duy nhất.
Hầu hết điện thoại thông minh có thể xác định toạ độ nhờ vệ tinh ngay cả khi không có sóng di động hay mạng internet, miễn là nhìn được bầu trời. Bạn có thể chụp màn hình toạ độ, hoặc khi có sóng thì nhắn toạ độ cho người thân và lực lượng cứu hộ.
Trước khi đi bộ đường rừng, leo núi, hãy tập mở và đọc toạ độ ở nhà. Biết cách lấy toạ độ, biết chia sẻ vị trí là kỹ năng sinh tồn đơn giản mà hữu ích.
Nhớ giữ pin. Toạ độ chẳng giúp được gì nếu điện thoại đã tắt. Một cục sạc dự phòng nhỏ đôi khi quan trọng hơn mọi đồ nghề khác.
Những đường vĩ tuyến đặc biệt và Việt Nam
Ngoài xích đạo, có hai đường vĩ tuyến đặc biệt gọi là chí tuyến Bắc và chí tuyến Nam, nằm ở khoảng hai mươi ba độ rưỡi. Đó là giới hạn xa nhất mà Mặt Trời có thể chiếu thẳng đứng trên đỉnh đầu vào một ngày nào đó trong năm.
Gần như toàn bộ Việt Nam nằm giữa xích đạo và chí tuyến Bắc, tức là trong vùng nội chí tuyến. Vì vậy mỗi năm, ở mọi nơi trên đất nước, có hai lần Mặt Trời đứng bóng đúng đỉnh đầu vào buổi trưa, khi đó cây cột đứng thẳng gần như không có bóng.
Nằm trong vùng nội chí tuyến là lý do cơ bản khiến Việt Nam nhận nhiều năng lượng Mặt Trời quanh năm, khí hậu nóng và cây cối xanh tốt.
Lần tới mở bản đồ, bạn thử giữ ngón tay lên chính ngôi nhà mình và đọc to hai con số ấy. Đó là địa chỉ của bạn trong ngôn ngữ chung của cả hành tinh.
Câu hỏi thường gặp
Vĩ độ và kinh độ cái nào viết trước?
Theo cách dùng phổ biến trên các ứng dụng bản đồ, vĩ độ được viết trước, kinh độ viết sau. Khi chia sẻ toạ độ nên giữ đúng thứ tự này để tránh nhầm lẫn.
Một độ kinh độ dài bao nhiêu?
Ở xích đạo, một độ kinh độ dài khoảng một trăm mười một cây số, nhưng càng về phía hai cực càng ngắn lại vì các kinh tuyến chụm vào nhau. Ở vĩ độ của Hà Nội, một độ kinh độ ngắn hơn ở xích đạo một chút.
Điện thoại không có sóng có xem được toạ độ không?
Được, nếu điện thoại có chức năng định vị vệ tinh và nhìn được bầu trời. Việc tải bản đồ nền có thể cần mạng, nhưng toạ độ thì vẫn xác định được.
Vì sao chọn Greenwich làm kinh tuyến gốc?
Vào cuối thế kỷ mười chín, nhiều quốc gia đã thống nhất chọn kinh tuyến qua đài thiên văn Greenwich vì nó đã được dùng rộng rãi trên các hải đồ thời đó. Lựa chọn này là quy ước chứ không do tự nhiên quyết định.
Hải lý dài bao nhiêu?
Một hải lý dài khoảng một nghìn tám trăm năm mươi hai mét, tương đương một phút vĩ độ. Đơn vị này được dùng trong hàng hải và hàng không.
