Mùa nước nổi là khi lũ sông Mê Kông dâng lên chậm rãi và tràn khắp cánh đồng miền Tây, thường từ khoảng tháng tám tới tháng mười một. Lũ ở đây hiền vì có Biển Hồ ở Campuchia nhận bớt nước: mùa lũ, dòng sông nối Biển Hồ với Mê Kông chảy ngược vào hồ, mùa khô nó lại chảy ra trả nước cho sông.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Ở nhiều nơi, lũ là nỗi sợ. Ở miền Tây, người ta gọi nó bằng cái tên nhẹ nhàng là nước nổi, còn trông chờ nó về. Hôm nay mình kể vì sao một con lũ lại có thể hiền tới mức được mong đợi như vậy.
Một con sông có cái hồ điều hoà khổng lồ
Ở giữa Campuchia có một hồ nước ngọt rất lớn mà người Việt quen gọi là Biển Hồ. Hồ nối với sông Mê Kông bằng một con sông nhánh, gặp dòng chính ở gần Phnôm Pênh.
Mùa khô, nước từ Biển Hồ chảy theo con sông nhánh ra Mê Kông, như mọi con sông bình thường. Nhưng khi mùa mưa tới, mực nước Mê Kông dâng lên nhanh hơn mực nước hồ. Tới một lúc, sông cao hơn hồ, và con sông nhánh đổi chiều, chảy ngược vào hồ.
Biển Hồ phình rộng ra nhiều lần so với mùa khô, ngập cả những cánh rừng xung quanh. Nó nuốt bớt một phần lớn nước lũ, làm lũ ở hạ du lên chậm hơn và thấp hơn.
Khi mùa mưa qua, mực sông hạ xuống, dòng chảy lại đổi chiều, hồ từ từ trả nước cho sông suốt mùa khô. Người Campuchia có lễ hội nước gắn với thời điểm dòng chảy quay về chiều cũ.
Vì sao lũ miền Tây lên chậm và hiền?
Ngoài Biển Hồ, đồng bằng sông Cửu Long rất rộng và rất phẳng. Nước lũ khi tràn vào không bị dồn vào một thung lũng hẹp mà dàn ra trên cả một vùng mênh mông. Mực nước mỗi ngày chỉ lên vài phân.
Lũ ở miền Tây đến từ cả một lưu vực rộng lớn ở thượng nguồn, nước phải đi một quãng rất xa mới về tới nơi. Vì thế lũ lên dần trong nhiều tuần, đạt đỉnh, rồi rút dần trong nhiều tuần.
So với lũ ở miền Trung, nơi nước có thể lên vài mét trong một đêm, thì lũ miền Tây như một người khách đến chậm, đi chậm, báo trước.
Tất nhiên lũ lớn vẫn gây thiệt hại. Những năm lũ cao bất thường từng làm ngập nhà cửa, hư hại mùa màng ở nhiều tỉnh đầu nguồn. Hiền là so sánh, không có nghĩa là vô hại.
Nước nổi mang đến những gì cho đồng bằng?
Nước lũ mang phù sa. Mỗi mùa nước nổi để lại trên đồng một lớp bùn mới, như bón một lớp phân tự nhiên cho vụ lúa sau.
Nước lũ rửa đồng. Nó cuốn đi phèn chua, mặn và mầm sâu bệnh tích tụ trong mùa khô. Nhiều nông dân lâu năm nói vụ lúa sau mùa lũ lớn thường dễ làm hơn.
Nước lũ mang cá. Theo nước tràn đồng là cá linh, cá chốt, cá rô, tôm tép. Những món như canh chua bông điên điển cá linh, lẩu cá linh đã trở thành món ăn gợi nhớ mùa nước nổi.
Và nước lũ đổ đầy những vùng trũng, bổ sung nước ngầm, làm nước ngọt dồi dào hơn cho mùa khô năm sau. Một mùa lũ quá thấp lại thường là dấu hiệu đáng lo cho mùa khô tới.
Người miền Tây sống chung với lũ ra sao?
Nhà ở vùng đầu nguồn như An Giang, Đồng Tháp thường được dựng trên cột cao, sàn gỗ, mùa lũ nước chảy bên dưới. Nhiều cụm dân cư được tôn nền cao để không bị ngập.
Mùa nước nổi cũng là mùa nghề. Người ta đặt lờ, đặt dớn, giăng lưới bắt cá; hái bông điên điển, bông súng; chở đất, làm ghe xuồng. Đi lại thì bằng xuồng, ghe.
Trẻ con là đối tượng cần lo nhất trong mùa lũ, vì nước ở khắp nơi, sát mép nhà. Đuối nước trẻ em mùa lũ là nỗi đau mà nhiều địa phương đã có lớp dạy bơi, có điểm giữ trẻ để giảm bớt.
Những năm gần đây, nhiều vùng làm đê bao để trồng thêm vụ lúa thứ ba, đổi lại là mất đi phần phù sa và chỗ chứa lũ. Cân bằng giữa chặn lũ và đón lũ vẫn là câu hỏi lớn của đồng bằng.
Mùa nước nổi đang đổi khác
Người dân và nhà khoa học đều ghi nhận nhiều năm gần đây có những mùa nước nổi thấp hơn trước. Lũ về muộn, đỉnh lũ thấp, thời gian ngập ngắn.
Nguyên nhân được bàn đến gồm lượng mưa ở thượng nguồn thay đổi, các hồ thuỷ điện trên dòng chính và phụ lưu giữ nước, đê bao làm thay đổi đường đi của nước. Mỗi nguyên nhân góp bao nhiêu thì còn cần nghiên cứu và theo dõi lâu dài.
Lũ thấp nghĩa là ít phù sa, ít cá, ít nước rửa phèn, và nước ngọt cho mùa khô cũng có thể ít hơn. Nhiều người già nói họ nhớ những mùa nước đầy ắp hơn là sợ chúng.
Nếu có dịp về miền Tây vào khoảng tháng chín, tháng mười, bạn hãy hỏi một người lớn tuổi rằng nước năm nay so với hồi xưa thế nào. Câu trả lời của họ là một trang ghi chép địa lý quý không kém bất kỳ số liệu nào.
Câu hỏi thường gặp
Mùa nước nổi thường kéo dài bao lâu?
Mùa nước nổi thường bắt đầu khoảng tháng tám, lên cao nhất vào tháng chín, tháng mười và rút dần vào tháng mười một. Thời gian cụ thể thay đổi theo từng năm.
Biển Hồ có phải là biển không?
Không. Biển Hồ là một hồ nước ngọt lớn ở Campuchia, được gọi là biển vì rộng mênh mông. Hồ nối với sông Mê Kông và có dòng chảy đổi chiều theo mùa.
Vùng nào ở miền Tây ngập sâu nhất mùa nước nổi?
Các vùng đầu nguồn như An Giang, Đồng Tháp và vùng trũng Đồng Tháp Mười, Tứ giác Long Xuyên thường ngập sâu và lâu nhất. Càng xuống phía biển, mức ngập do lũ càng giảm.
Vì sao gọi là nước nổi mà không gọi là lũ?
Vì nước lên từ từ, hiền hoà và mang lại nhiều lợi ích, nên người miền Tây gọi bằng cái tên nhẹ nhàng là nước nổi. Khi nước lên quá cao gây thiệt hại thì người ta vẫn gọi là lũ lớn.
Mùa nước nổi có những đặc sản gì?
Những món gắn với mùa nước nổi gồm cá linh, bông điên điển, bông súng, cá chốt, tôm tép đồng. Nhiều món đã thành đặc sản được tìm mua vào mùa này.
