Lên cao trời lạnh vì không khí được sưởi ấm chủ yếu từ mặt đất chứ không phải trực tiếp từ Mặt Trời, và không khí trên cao loãng hơn nên giữ nhiệt kém hơn. Trung bình cứ lên thêm một trăm mét, nhiệt độ giảm khoảng sáu phần mười độ, nên Đà Lạt cao khoảng một nghìn năm trăm mét đã mát hơn Sài Gòn chừng chín, mười độ.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Có một câu hỏi học sinh rất hay hỏi mà người lớn đôi khi lúng túng: lên núi là gần Mặt Trời hơn, sao lại lạnh hơn? Câu hỏi rất hay, và câu trả lời sẽ giúp bạn hiểu vì sao người Pháp xưa lại đi tìm những đỉnh núi để dựng nơi nghỉ mát.
Gần Mặt Trời hơn sao lại lạnh hơn?
Mặt Trời cách chúng ta khoảng một trăm năm mươi triệu cây số. So với khoảng cách ấy, leo lên một ngọn núi cao vài nghìn mét gần như không thay đổi gì. Nên chuyện gần Mặt Trời hơn hoàn toàn không đáng kể.
Điều quan trọng là ánh nắng đi xuyên qua không khí mà không làm không khí nóng lên nhiều. Phần lớn năng lượng ấy được mặt đất hấp thụ. Mặt đất nóng lên rồi mới toả nhiệt ngược lên, sưởi ấm lớp không khí sát nó.
Giống như bạn ngồi gần bếp lửa thì ấm, càng xa bếp càng lạnh. Mặt đất chính là cái bếp, và không khí sát mặt đất được sưởi nhiều nhất.
Trên đỉnh núi, mặt đất cũng nhận nắng, nhưng diện tích ít, gió mạnh mang nhiệt đi, và lớp không khí bao quanh mỏng hơn nhiều.
Không khí loãng và quy luật sáu phần mười độ
Không khí có trọng lượng. Lớp dưới cùng bị cả cột không khí phía trên đè lên nên đặc hơn, áp suất cao hơn. Càng lên cao, không khí càng loãng.
Khi một khối không khí bốc lên cao, nó giãn nở vì áp suất xung quanh giảm. Giãn nở thì lạnh đi, giống như bình xịt khi xịt lâu thấy lạnh tay. Ngược lại, khối khí đi xuống thì bị nén và nóng lên.
Gộp các yếu tố lại, giới khí tượng thấy trung bình nhiệt độ giảm khoảng sáu phần mười độ cho mỗi một trăm mét độ cao trong tầng khí quyển thấp. Con số này là trung bình, mỗi ngày, mỗi nơi có thể khác đi.
Từ quy luật này, bạn có thể tự ước lượng. Một đỉnh núi cao hơn chân núi một nghìn mét sẽ mát hơn khoảng sáu độ. Đó là lý do leo núi giữa mùa hè vẫn cần mang theo áo khoác.
Vì sao Đà Lạt, Sa Pa, Tam Đảo mát quanh năm?
Đà Lạt nằm trên cao nguyên Lâm Viên ở độ cao khoảng một nghìn năm trăm mét. Dù ở vĩ độ khá thấp, gần Sài Gòn, độ cao ấy kéo nhiệt độ trung bình xuống dễ chịu quanh năm. Người ta hay nói Đà Lạt có bốn mùa trong một ngày: sáng se lạnh, trưa ấm, chiều mát, đêm lạnh.
Sa Pa nằm trên sườn dãy Hoàng Liên Sơn, cũng ở độ cao khoảng một nghìn năm trăm mét, nhưng lại ở miền Bắc có gió mùa đông bắc. Vì vậy mùa đông Sa Pa rét hơn Đà Lạt nhiều, đôi khi có băng giá, có tuyết.
Tam Đảo thấp hơn, khoảng chín trăm mét, nhưng nằm ngay sát đồng bằng Bắc Bộ, chỉ cách Hà Nội một quãng xe ngắn. Mùa hè, khi Hà Nội oi nóng, Tam Đảo mát hơn rõ rệt và thường có mây mù.
Cả ba nơi đều được người Pháp chọn làm nơi nghỉ dưỡng từ đầu thế kỷ hai mươi. Họ tìm độ cao vừa đủ để thoát cái nóng nhiệt đới mà vẫn đi lại được, và bản đồ khí hậu đã chỉ đường cho họ.
Lên cao còn thay đổi những gì ngoài nhiệt độ?
Lên cao, không khí loãng hơn nên tia nắng mạnh hơn, dễ cháy nắng dù trời mát. Nhiều người lên Đà Lạt, Sa Pa thấy mát nên chủ quan, tới tối mặt và tay đã đỏ rát.
Mây và sương mù cũng nhiều hơn vì không khí bốc lên sườn núi lạnh đi và ngưng tụ. Vùng núi có những buổi sáng sương dày tới mức không nhìn thấy đầu xe phía trước.
Cây cối thay đổi theo độ cao như những tầng nhà. Dưới thấp là rừng nhiệt đới, lên cao gặp rừng có cây lá kim như thông, pơ mu, lên nữa là rừng lùn, cây thấp, thân phủ rêu. Đi một con đường lên núi dài là đi qua nhiều vùng khí hậu thu nhỏ.
Với núi ở Việt Nam, độ cao chưa đủ để gây ra chứng say độ cao nghiêm trọng như ở các dãy núi rất cao trên thế giới. Nhưng leo nhanh, mệt, thiếu ngủ vẫn có thể làm người yếu thấy khó thở, chóng mặt.
Chuẩn bị gì khi lên vùng núi cao?
Nguyên tắc đơn giản nhất: mặc nhiều lớp mỏng thay vì một chiếc áo dày. Ban ngày nắng có thể cởi bớt, chiều tối lạnh thì mặc thêm. Mang theo áo gió chống nước vì trên núi mưa và sương đến rất nhanh.
Kem chống nắng, mũ và kính vẫn cần, kể cả khi trời se lạnh. Uống đủ nước vì không khí trên cao thường khô hơn, bạn mất nước qua hơi thở mà không để ý.
Nếu đi đường đèo vào mùa sương, hãy bật đèn, đi chậm và tránh đi vào ban đêm. Nhiều tai nạn trên đường núi bắt nguồn từ việc người lái không quen với sương mù và dốc dài.
Lần tới đi lên một con đèo, bạn thử để ý đồng hồ nhiệt độ trên xe hoặc trên điện thoại. Cứ lên vài trăm mét lại nhìn một lần, bạn sẽ thấy quy luật sáu phần mười độ hiện ra rất rõ.
Câu hỏi thường gặp
Đỉnh Phan Xi Păng lạnh hơn Sa Pa bao nhiêu?
Đỉnh Phan Xi Păng cao hơn thị trấn Sa Pa khoảng một nghìn sáu trăm mét. Theo quy luật trung bình, đỉnh núi lạnh hơn khoảng chín, mười độ, chưa tính gió mạnh làm cảm giác lạnh hơn nữa.
Vì sao trên núi cao vẫn dễ bị cháy nắng?
Vì không khí loãng hơn nên chặn được ít tia cực tím hơn. Trời mát làm người ta không cảm thấy nóng, nhưng da vẫn nhận lượng tia cực tím lớn.
Đà Lạt cao bao nhiêu mét?
Thành phố Đà Lạt nằm ở độ cao khoảng một nghìn năm trăm mét so với mực nước biển, trên cao nguyên Lâm Viên. Độ cao này làm nhiệt độ trung bình thấp hơn nhiều so với vùng đồng bằng cùng vĩ độ.
Có phải cứ lên cao là có tuyết?
Không. Tuyết cần cả nhiệt độ dưới không độ và đủ hơi ẩm. Ở Việt Nam, tuyết chỉ thỉnh thoảng xuất hiện trên các đỉnh núi cao miền Bắc khi có đợt không khí lạnh rất mạnh gặp độ ẩm phù hợp.
Không khí trên núi có ít oxy hơn không?
Tỉ lệ oxy trong không khí gần như không đổi theo độ cao, nhưng vì không khí loãng hơn nên mỗi hơi thở đưa vào ít oxy hơn. Ở độ cao của các khu nghỉ mát Việt Nam, ảnh hưởng này nhẹ với người khoẻ mạnh.
