Sông Hồng có màu đỏ nâu vì nước mang theo rất nhiều phù sa, và phù sa ấy được cuốn từ những vùng đất đỏ vàng giàu sắt trên các sườn núi ở thượng nguồn. Mùa lũ, mưa xối đất nhiều nhất nên nước đỏ đậm nhất, mùa cạn nước trong hơn.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Con sông chảy qua Hà Nội mang một cái tên gọi đúng màu của nó. Hôm nay mình lần ngược dòng, từ cái màu ta thấy dưới chân cầu Long Biên về tới những sườn đồi xa tận thượng nguồn.
Sông Hồng đến từ đâu?
Sông Hồng bắt nguồn từ vùng núi tỉnh Vân Nam của Trung Quốc, chảy theo hướng tây bắc đông nam vào Việt Nam ở vùng Lào Cai. Đoạn thượng lưu trong nước còn được gọi là sông Thao.
Trên đường xuôi về đồng bằng, sông Hồng nhận hai phụ lưu lớn. Sông Đà từ phía tây, chảy qua những hẻm núi sâu của Tây Bắc. Sông Lô từ phía đông bắc, gom nước của sông Gâm, sông Chảy. Ba dòng gặp nhau ở vùng Việt Trì, nơi được gọi là ngã ba sông.
Từ đó sông Hồng chảy qua Hà Nội rồi chia nhánh ra biển, tạo nên đồng bằng sông Hồng. Sông Đuống, sông Luộc, sông Đáy, sông Trà Lý là những nhánh nối và chia nước trong hệ thống này.
Cả lưu vực rộng lớn ấy, phần lớn là đồi núi, chính là cái kho cung cấp phù sa cho con sông.
Màu đỏ đến từ đất núi như thế nào?
Đồi núi phía Bắc phần lớn phủ đất đỏ vàng, loại đất giàu sắt đã bị oxy hoá mà mình từng kể trong tập về các loại đất. Khi mưa xuống, nước chảy tràn trên sườn núi cuốn theo những hạt đất mịn.
Những hạt đất ấy lơ lửng trong nước, theo suối ra sông. Vì chúng mang sẵn màu đỏ của sắt gỉ, nước sông có màu đỏ nâu, như nước pha với đất sét đỏ.
Lượng phù sa nhiều hay ít phụ thuộc vào mưa và lớp phủ thực vật. Sườn đồi có rừng thì rễ cây giữ đất, lá cây che mưa, nước xuống trong hơn. Sườn đồi trọc thì mỗi trận mưa là một lần đất trôi đi.
Vì vậy màu nước sông vừa là chuyện địa chất, vừa là chuyện con người làm gì với những sườn đồi ở thượng nguồn.
Vì sao sông Hồng đổi màu theo mùa?
Mùa hè, từ khoảng tháng sáu tới tháng chín, là mùa mưa lớn ở miền Bắc. Nước lũ dâng, chảy xiết, cuốn theo lượng phù sa rất lớn. Đây là lúc sông Hồng đỏ đặc nhất, nước đục ngầu như cháo.
Mùa đông xuân, mưa ít, nước chủ yếu từ mạch ngầm và suối nhỏ chảy ra, ít phù sa. Dòng sông chảy chậm hơn, nhiều bãi cát nổi lên giữa sông, nước có lúc ngả sang màu xám xanh.
Người dân ven sông xưa nhìn màu nước để đoán lũ. Nước chuyển đỏ đậm và dâng nhanh là dấu hiệu trên thượng nguồn đang có mưa lớn.
Lượng phù sa mùa lũ đã nuôi đồng bằng suốt hàng nghìn năm, như mình từng kể trong tập về đồng bằng châu thổ và con đê.
Có phải sông Hồng ngày nay bớt đỏ hơn trước?
Nhiều người lớn tuổi ở Hà Nội kể rằng sông Hồng bây giờ không còn đỏ như hồi họ còn nhỏ. Điều này có cơ sở. Các hồ thuỷ điện lớn trên sông Đà và các phụ lưu đã giữ lại một phần phù sa trong lòng hồ.
Khi dòng sông chảy vào hồ chứa, nước chậm lại, phù sa lắng xuống đáy hồ. Nước xả qua đập trong hơn. Đây là hiện tượng chung ở mọi con sông có đập lớn trên thế giới.
Phù sa ít đi có cả mặt tốt và mặt chưa tốt. Hồ chứa giúp cắt lũ, phát điện. Nhưng hạ du nhận ít phù sa hơn thì lòng sông có thể bị khoét sâu, bãi bồi ít được bồi thêm, vùng cửa sông và bờ biển thiếu vật liệu bồi đắp.
Các nhà khoa học vẫn đang theo dõi những thay đổi này, và mức độ ảnh hưởng cụ thể ở từng đoạn sông là chuyện cần số liệu đo đạc chứ không thể đoán bằng mắt.
Đứng trên cầu, nhìn sông Hồng bằng con mắt địa lý
Lần tới đi qua cầu Long Biên, cầu Chương Dương hay cầu Nhật Tân, bạn thử nhìn xuống. Những bãi cát vàng giữa sông là nơi phù sa thô lắng xuống khi dòng chảy chậm lại. Mùa cạn chúng nổi lên, mùa lũ chìm dưới nước.
Bãi giữa sông ở Hà Nội từng được người dân trồng ngô, chuối, rau. Những bãi ấy thay hình đổi dạng sau mỗi mùa lũ, đúng như tính cách của một con sông nhiều phù sa.
Bạn cũng có thể để ý hai bờ không giống nhau. Bờ lõm của khúc quanh thường bị dòng chảy gặm, dốc đứng. Bờ lồi thì thoải, có bãi bồi. Con sông luôn lấy bên này đắp sang bên kia.
Hồ Tây, theo nhiều nhà nghiên cứu, từng là một đoạn sông Hồng cũ bị cắt rời khi dòng sông đổi hướng. Đứng ở Hồ Tây, có khi bạn đang đứng bên một khúc sông xưa.
Câu hỏi thường gặp
Sông Hồng dài bao nhiêu?
Sông Hồng dài khoảng hơn một nghìn cây số tính từ thượng nguồn ở Trung Quốc, trong đó đoạn chảy trên đất Việt Nam dài khoảng năm trăm cây số. Các nguồn có thể đưa ra con số chênh nhau đôi chút tuỳ cách đo.
Vì sao sông Đà nước trong hơn sông Hồng?
Đoạn sông Đà dưới các hồ thuỷ điện lớn có nước trong hơn vì phù sa đã lắng lại trong lòng hồ. Ngoài ra lưu vực mỗi sông có loại đất và lớp phủ rừng khác nhau nên lượng phù sa cũng khác.
Phù sa sông Hồng có tác dụng gì?
Phù sa bồi đắp nên đồng bằng sông Hồng và làm đất màu mỡ cho trồng trọt. Nó cũng là nguồn vật liệu bồi đắp bãi bồi và vùng cửa sông ven biển.
Ngã ba sông Bạch Hạc ở đâu?
Ngã ba Bạch Hạc ở vùng Việt Trì, nơi sông Đà, sông Lô và sông Thao hợp lưu thành sông Hồng. Nơi đây gắn với nhiều truyền thuyết về thời các vua Hùng.
Hồ Tây có phải là khúc sông cũ không?
Nhiều nhà nghiên cứu địa lý và địa chất cho rằng Hồ Tây hình thành từ một khúc uốn cũ của sông Hồng bị tách ra khi dòng sông chuyển hướng. Bên cạnh đó cũng có những truyền thuyết dân gian giải thích nguồn gốc hồ theo cách khác.
