Ruộng bậc thang làm được lúa trên sườn núi vì mỗi thửa được đắp bằng phẳng theo đúng đường đồng mức, có bờ giữ nước, và nước từ rừng đầu nguồn được dẫn qua mương chảy lần lượt từ thửa trên xuống thửa dưới. Không có rừng phía trên giữ nước thì không có ruộng bậc thang, và đó là điều ít du khách để ý khi ngắm những bậc lúa vàng.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Những tấm ảnh ruộng bậc thang mùa lúa chín đã làm say lòng rất nhiều người. Hôm nay mình muốn bạn nhìn chúng bằng một con mắt khác: con mắt của người làm ruộng và của nhà địa lý, để thấy một công trình thuỷ lợi kỳ diệu đằng sau vẻ đẹp.
Lúa nước cần mặt phẳng, núi thì dốc
Cây lúa nước cần đứng trong nước suốt phần lớn thời gian sinh trưởng. Muốn giữ nước, mặt ruộng phải phẳng và có bờ bao. Trên đồng bằng thì dễ, trên sườn núi dốc thì gần như không thể, trừ khi bạn biến sườn núi thành những bậc thang.
Người làm ruộng bậc thang đào bớt đất phía trên, đắp xuống phía dưới, tạo ra một mặt ruộng phẳng dài và hẹp, rồi đắp bờ giữ nước. Thửa trên nối tiếp thửa dưới như những bậc cầu thang khổng lồ.
Mỗi bậc chạy theo đúng một đường đồng mức, như mình đã kể trong tập về bản đồ địa hình. Vì vậy các thửa ruộng uốn lượn theo hình dáng của sườn núi, chỗ sườn lõm thì thửa cong vào, chỗ sườn lồi thì thửa cong ra.
Đó là lý do ruộng bậc thang nhìn từ xa giống như những đường vân tay khổng lồ trên mặt núi. Chúng là đường đồng mức được vẽ bằng đất và lúa.
Nước từ đâu tới những thửa ruộng trên cao?
Câu hỏi lớn nhất là nước. Ruộng bậc thang không thể dùng nước sông dưới thung lũng vì sông nằm thấp hơn. Nước phải đến từ trên cao hơn ruộng.
Nguồn nước ấy là những dòng suối chảy ra từ rừng trên đỉnh núi. Rừng như một miếng bọt biển giữ nước mưa, nhả ra từ từ suốt mùa. Người dân đào mương dẫn nước từ suối, men theo sườn núi tới thửa ruộng cao nhất.
Từ thửa cao nhất, nước tràn qua những lỗ nhỏ ở bờ xuống thửa bên dưới, rồi lại xuống thửa dưới nữa. Cả sườn núi như một chuỗi bậc nước, mỗi thửa giữ một ít rồi chuyển phần còn lại xuống.
Vì vậy ở những vùng ruộng bậc thang lâu đời, các cộng đồng thường có những quy ước chặt chẽ về việc giữ rừng đầu nguồn và chia nước. Mất rừng là mất nước, mất nước là mất ruộng.
Ai làm ra những thửa ruộng ấy và mất bao lâu?
Ruộng bậc thang ở Việt Nam là thành quả của nhiều thế hệ người Mông, Dao, Hà Nhì, Giáy, Tày và các dân tộc khác ở vùng núi phía Bắc. Những vùng nổi tiếng như Mù Cang Chải, Hoàng Su Phì, Y Tý, Sa Pa đều mang dấu ấn của nhiều đời người.
Một thửa ruộng không được làm xong trong một mùa. Người ta khai phá dần, mở rộng dần, sửa bờ sau mỗi mùa mưa. Nhiều thửa ruộng ngày nay có thể đã được cha ông đắp từ rất lâu, con cháu tiếp tục giữ.
Trên ruộng bậc thang vùng cao, thường chỉ làm được một vụ lúa mỗi năm vì khí hậu lạnh. Gieo cấy vào khoảng mùa mưa, khi nước dồi dào, thu hoạch vào khoảng cuối hè đầu thu.
Ngoài lúa, người dân có thể thả cá trong ruộng, trồng thêm rau màu sau mùa gặt, tận dụng từng thửa đất quý giá.
Ruộng bậc thang giữ đất như thế nào?
Một sườn núi dốc trồng ngô theo kiểu cày thẳng từ trên xuống dễ bị xói mòn nặng mỗi mùa mưa. Ruộng bậc thang thì ngược lại: mỗi bậc là một con đập nhỏ giữ đất, làm nước chảy chậm lại.
Nhờ vậy ruộng bậc thang được bảo trì tốt là một cách chống xói mòn rất hiệu quả trên đất dốc. Đây là kiến thức mà những người làm nông vùng núi ở nhiều nơi trên thế giới cùng tìm ra.
Nhưng khi ruộng bị bỏ hoang, bờ không được sửa, những bậc ruộng có thể sụp dần, gây sạt lở cục bộ. Ruộng bậc thang là một hệ thống sống, cần con người chăm sóc thường xuyên.
Những năm gần đây, một số nơi người trẻ đi làm xa, ruộng thiếu người làm. Du lịch giúp một phần, tạo thêm thu nhập để người dân giữ ruộng.
Ngắm ruộng bậc thang cho đúng và đẹp
Mùa nước đổ, khi ruộng vừa được cho nước vào để chuẩn bị cấy, những thửa ruộng như những tấm gương phản chiếu bầu trời. Mùa lúa xanh, rồi mùa lúa chín vàng, mỗi mùa một vẻ. Thời điểm cụ thể khác nhau theo từng vùng và từng năm, nên hỏi người địa phương trước khi đi.
Ánh sáng buổi sáng sớm hoặc chiều muộn chiếu xiên làm nổi bật các đường cong của bậc ruộng. Giữa trưa nắng gắt từ trên xuống làm ruộng trông phẳng hơn.
Khi đi vào ruộng, chỉ đi trên bờ chính, không giẫm lên lúa, không đi trên bờ mỏng dễ sụt. Một bước chân làm vỡ bờ có thể làm thửa ruộng mất nước. Hỏi xin phép trước khi vào ruộng nhà ai đó.
Lần tới đứng trước một sườn núi ruộng bậc thang, bạn thử ngước lên đỉnh núi tìm cánh rừng phía trên. Thấy cánh rừng ấy, bạn sẽ hiểu vì sao những bậc lúa bên dưới còn sống.
Câu hỏi thường gặp
Ruộng bậc thang đẹp nhất vào mùa nào?
Mùa lúa chín vàng thường được yêu thích nhất, ngoài ra mùa nước đổ khi ruộng phản chiếu bầu trời cũng rất đẹp. Thời gian cụ thể thay đổi theo vùng và theo năm, nên hỏi người địa phương trước khi đi.
Ruộng bậc thang lấy nước từ đâu?
Nước được dẫn từ các dòng suối chảy ra từ rừng trên cao qua hệ thống mương, rồi chảy lần lượt từ thửa trên xuống thửa dưới. Rừng đầu nguồn là yếu tố sống còn của ruộng bậc thang.
Vì sao ruộng bậc thang uốn lượn?
Vì mỗi bậc ruộng được làm theo một đường đồng mức, tức là những điểm có cùng độ cao trên sườn núi. Sườn núi lồi lõm thế nào thì bậc ruộng uốn theo thế ấy.
Ruộng bậc thang làm được mấy vụ một năm?
Ở vùng cao lạnh, thường chỉ làm được một vụ lúa mỗi năm. Sau mùa gặt, một số nơi trồng thêm rau màu hoặc để ruộng nghỉ.
Đi vào ruộng bậc thang cần lưu ý gì?
Nên đi trên bờ chính, không giẫm lên lúa và không đi trên bờ mỏng dễ vỡ, vì vỡ bờ làm ruộng mất nước. Nên xin phép chủ ruộng trước khi vào chụp ảnh.
