Nắng nóng là chuyện nhiệt độ: trong bản tin thời tiết ở Việt Nam, ngày có nhiệt độ cao nhất từ ba mươi lăm độ trở lên được gọi là nắng nóng, từ ba mươi bảy độ là gay gắt, từ ba mươi chín độ là đặc biệt gay gắt. Hạn hán là chuyện nước: mưa ít hơn bình thường kéo dài nhiều tuần, nhiều tháng, làm thiếu nước. Hai thứ hay đi cùng nhau nhưng không phải là một.
Chào bạn, đây là Nhà Địa Lý. Mùa hè nào cũng có những ngày nghe bản tin nói nắng nóng gay gắt, rồi vài tuần sau lại nghe nói hạn hán ở một vùng nào đó. Hôm nay mình tách bạch hai khái niệm này, vì hiểu đúng thì phòng đúng.
Nắng nóng: khi không khí ứ lại và Mặt Trời chiếu thẳng
Nắng nóng xảy ra khi mặt đất nhận quá nhiều năng lượng Mặt Trời trong khi không khí không đưa được nhiệt đi. Thường là khi một vùng áp cao nằm lì phía trên, không khí từ trên cao chìm xuống, bị nén và nóng lên, trời quang không mây, gió yếu.
Ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ, nắng nóng gay gắt thường gắn với áp thấp nóng phía tây và hiệu ứng gió Lào mà mình từng kể. Ở Nam Bộ và Tây Nguyên, những đợt nóng nhất thường rơi vào cuối mùa khô, khoảng tháng ba, tháng tư, trước khi mưa về.
Trong đô thị, nhiệt còn bị bê tông, nhựa đường giữ lại và toả ra vào ban đêm, làm đêm cũng không mát. Đây là hiện tượng đảo nhiệt mà mình sẽ nói ở mục đô thị.
Một chỉ số quan trọng khác là độ ẩm. Cùng ba mươi lăm độ, trời ẩm làm mồ hôi khó bay hơi, cơ thể khó tự làm mát, cảm giác nóng và nguy hiểm hơn trời khô.
Hạn hán: ba kiểu thiếu nước
Giới chuyên môn thường nói tới vài kiểu hạn. Hạn khí tượng là khi lượng mưa ít hơn hẳn mức bình thường của vùng đó trong một thời gian dài. Đây là điểm khởi đầu.
Hạn thuỷ văn là khi sông suối, hồ chứa, nước ngầm xuống thấp do thiếu mưa kéo dài. Nó thường đến chậm hơn hạn khí tượng vài tuần hoặc vài tháng, và cũng phục hồi chậm hơn.
Hạn nông nghiệp là khi đất thiếu ẩm tới mức cây trồng không đủ nước để sinh trưởng. Cùng một lượng mưa, đất cát giữ nước kém sẽ hạn sớm hơn đất thịt.
Vì vậy có lúc trời đã mưa lại mà hồ chứa vẫn cạn, hoặc trời không nóng lắm mà ruộng vẫn nứt nẻ. Hạn là chuyện tích luỹ, không phải chuyện một ngày.
Vì sao có những năm nóng hạn bất thường?
Thời tiết mỗi năm bị chi phối bởi nhiều yếu tố ở quy mô lớn. Một yếu tố hay được nhắc tới là hiện tượng En Ni-nô, khi nước mặt ở vùng xích đạo Thái Bình Dương ấm lên bất thường, làm thay đổi hoàn lưu khí quyển trên diện rộng.
Ở Việt Nam, những năm có En Ni-nô thường đi kèm xu hướng mưa ít hơn và nóng hơn ở nhiều vùng, nhất là Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ. Đây là xu hướng thống kê, không phải năm nào cũng giống nhau.
Hiện tượng ngược lại gọi là La Ni-na thường đi kèm xu hướng mưa nhiều hơn ở một số vùng. Các cơ quan khí tượng thường đưa thông tin này vào dự báo mùa để nông dân và các ngành chuẩn bị.
Biến đổi khí hậu được nhiều nghiên cứu cho là làm các đợt nắng nóng có xu hướng xuất hiện nhiều hơn và gay gắt hơn trên phạm vi toàn cầu. Mức độ ở từng vùng cụ thể thì cần số liệu theo dõi dài hạn.
Nắng nóng ảnh hưởng tới sức khoẻ thế nào?
Cơ thể làm mát bằng cách đổ mồ hôi. Khi trời quá nóng hoặc quá ẩm, cách này không đủ, nhiệt độ cơ thể tăng lên. Mệt mỏi, chuột rút, chóng mặt là những dấu hiệu sớm.
Say nắng, sốc nhiệt là tình trạng nguy hiểm. Dấu hiệu gồm da nóng đỏ, có khi khô không ra mồ hôi, lú lẫn, nói lắp, ngất. Khi gặp người có dấu hiệu này, đưa vào chỗ mát, nới quần áo, làm mát bằng nước và gọi cấp cứu ngay.
Người già, trẻ nhỏ, người có bệnh tim mạch, người làm việc ngoài trời là nhóm dễ bị ảnh hưởng nhất. Người có bệnh mạn tính nên hỏi bác sĩ về việc uống nước và dùng thuốc trong mùa nóng.
Những việc đơn giản như uống nước đều đặn, tránh ra nắng gắt từ gần trưa tới đầu giờ chiều, mặc quần áo sáng màu, rộng thoáng, và để ý tới hàng xóm lớn tuổi sống một mình có thể cứu được người.
Đối phó với hạn: từ cánh đồng tới từng gia đình
Với nông nghiệp, cách đối phó bắt đầu từ trước mùa khô: theo dõi dự báo mùa, tích nước vào ao hồ, chọn cây trồng và lịch thời vụ phù hợp với lượng nước có thể có. Tưới tiết kiệm như tưới nhỏ giọt, tưới phun, phủ gốc bằng rơm rạ giúp giữ ẩm.
Với các vùng hay hạn như Nam Trung Bộ, Tây Nguyên mùa khô, việc giữ rừng đầu nguồn và hồ chứa là chuyện sống còn, như mình đã kể ở tập về lưu vực.
Với gia đình, mỗi người có thể góp phần tiết kiệm nước trong mùa khô: sửa vòi rò rỉ, tái dùng nước vo gạo, nước rửa rau để tưới cây, hạn chế rửa xe, tưới sân bằng nước máy.
Lần tới nghe bản tin nắng nóng, bạn thử để ý thêm một câu: lượng mưa mấy tháng qua ở vùng mình so với mọi năm thế nào. Nắng nóng là hôm nay, còn hạn hán là câu chuyện của cả mùa.
Câu hỏi thường gặp
Nắng nóng gay gắt là bao nhiêu độ?
Theo cách dùng trong bản tin thời tiết ở Việt Nam, nắng nóng khi nhiệt độ cao nhất từ ba mươi lăm độ, nắng nóng gay gắt từ ba mươi bảy độ và đặc biệt gay gắt từ ba mươi chín độ trở lên.
Hạn hán và khô hạn có giống nhau không?
Khô hạn thường chỉ đặc điểm khí hậu của một vùng vốn ít mưa, còn hạn hán là tình trạng thiếu nước bất thường so với mức bình thường của chính vùng đó. Một vùng khô hạn vẫn có thể có năm hạn hán nặng hơn bình thường.
En Ni-nô là gì?
En Ni-nô là hiện tượng nước mặt ở vùng xích đạo Thái Bình Dương ấm lên bất thường trong nhiều tháng. Nó làm thay đổi gió và mưa ở nhiều nơi, ở Việt Nam thường đi kèm xu hướng ít mưa và nóng hơn.
Làm gì khi có người bị say nắng?
Đưa người đó vào chỗ mát, nới lỏng quần áo, làm mát bằng khăn ướt hoặc quạt và cho uống nước nếu còn tỉnh. Nếu người bệnh lú lẫn, ngất hoặc không đỡ, gọi cấp cứu ngay.
Vì sao trời mưa rồi mà hồ chứa vẫn cạn?
Vì sau thời gian dài hạn, đất rất khô sẽ hút phần lớn nước mưa đầu mùa. Phải sau nhiều trận mưa, đất no nước, nước mới chảy tràn nhiều về sông suối và hồ chứa.
